नरभूपाल शाह (पृथ्वीनारायण शाहका पिता) का ४ रानीहरू थिए, चन्द्रमावती, कोष्यावती, बुद्धिमती र शुभद्रावती क्रमशः ४ रानी ।
| नरभूपाल शाहका रानीहरू | छोराहरू | छोरी |
|---|---|---|
| चन्द्रमावती (निःसन्तान) | - | - |
| कोष्यावती | पृथ्वीनारायण शाह (७ महिनामा जन्मेका) | पञ्चकुमारी |
| बुद्धिमती | बहादुर शाह (पृथ्वीनारायण शाह भन्दा जेठ), सुरप्रताप शाह | - |
| शुभद्रावती | महादत्त कृत शाह, दलमर्दन शाह | - |
15. पृथ्वीनारायण शाह का पालामा गोरखामा कति घरधुरी जनता रहेको पाइन्छ?
➜ १२,००० घरधुरी
16. नेपालमा नुनको धारा गर्ने प्रथम व्यक्ति को हुन्?
➜ बृजाजी काल पाण्डे
17. गाईजात्रा पर्वको प्रचलन कसले गरेका थिए?
➜ पृथ्वीनारायण शाह
18. पृथ्वीनारायण शाह ले कार्यालयलाई कति भागमा विभाजन गरेका थिए?
➜ ४ भागमा
| स्थान | मिति | घटना विवरण |
|---|---|---|
| नुवाकोट | १७९० असोज १५ |
➜ पृथ्वीनारायण शाह आफ्नै नेतृत्वमा ➜ जयन्त राणा लाई छापा हानी मारिएको |
| नागढुंगा | १७९२ | ➜ कालु पाण्डेको नेतृत्वमा |
| नाल्दुम | १७९३ | |
| तिमालडाँडा | १७९४ | |
| धुलिखेल, महादेव पोखरी | १७९५ | |
| किर्तिपुर (पहिलो आक्रमण) | १७९४ |
➜ कालु पाण्डे र सुरप्रतापको नेतृत्वमा ➜ कालु पाण्डे को ज्यान गएको ➜ सुरप्रताप शाह घाइते भएका ➜ नतिजा : गोरखालीको हार भएको |
| किर्तिपुर (दोस्रो आक्रमण) | १७९५ |
➜ सुरप्रताप शाहको नेतृत्वमा ➜ सुरप्रताप शाहको दाहिने आँखा फुटेको ➜ पृथ्वीनारायण शाह ज्यान जोगाउन भागेका |
| किर्तिपुर (तेस्रो आक्रमण) | १८२२ चैत्र २ |
➜ सुरप्रताप शाह र वंशराज पाण्डेको नेतृत्वमा ➜ कीर्तिपुरका नाक काटेर लगाएका |
| काभ्रे | १७९६ | ➜ रामकृष्ण कुँवरको नेतृत्वमा |
| दुल्लु/दुलेल | १७९८ | ➜ दलवीर शाह र रामकृष्ण कुँवरको नेतृत्वमा |
| हेटौंडा | १७९९ | ➜ सुरप्रताप शाहको नेतृत्वमा |
| मकवानपुर | १७९९ भाद्र ९ | ➜ महादत्त कीर्ति शाह |
| कान्तिपुर विजय | १७८४ असोज १३ |
➜ इन्द्रजात्राको दिन ➜ पृथ्वीनारायण शाह, तुलाराम पाण्डे र रामकृष्ण कुँवरको नेतृत्वमा |
| ललितपुर | १७८४ असोज २४ | ➜ तुलाराम पाण्डे र रामकृष्ण कुँवरको नेतृत्वमा |
| भक्तपुर | १७८५ मंसिर १ | ➜ वंशराज पाण्डे र सुरप्रताप शाहको नेतृत्वमा |
| चौदण्डी | १७८९ | |
| इलाम | १७९१ | ➜ रामकृष्ण कुँवर र ललित बापाको नेतृत्वमा |
- राणा शासन सुरु गर्ने : जंग बहादुर राणा
- दौरासुरुवाल माथि कोट लगाउने चलन : जंगबहादुर
- दरबार हाई स्कुलको स्थापना : १९१० असोज २७
- एन्फिल्ड प्रयोग सुरुवात : जंगबहादुर
- पत्रपत्रिकाको स्थापना : गोरखापत्र (१९५८)
- नेपालमा पहिलो मोटर कार चढ्ने : वीर शमशेर
- कार्यालय समय १०–५ बजाउने : देव शमशेर
- समयको जानकारी दिन १२ बजे तोप पड्काउने चलन : देव शमशेर
- दास प्रथाको अन्त्य : १९८१ वैशाख १ चन्द्र शमशेरले गरेका
- सरकारी समय १०–४ बजाउने : भीम शमशेर
- नेपालको एकीकरणपछिको समयमा पृथ्वीनारायण शाहले काठमाडौँमा रहेका भारदारहरूले असहयोग गरेको कारण फत्तेजंग कुँवरलाई हटाइएको थियो।
- पृथ्वीनारायण शाहले नियुक्त गरेका
- के पद : कार्यवाहक राजा
- नियुक्ति : १९७४ माघ २१
- रामकृष्ण कुँवरका छोरा
- १५ वर्षसम्म जुनियर हाकिम नियुक्त
- चार वर्षमध्ये एक
- रणजित कुँवरका जेठा छोरा
- राणाहरूका शत्रु भएर बनाएका शाहलाई मारेर गद्दीमा बसाइएको हो
- निजको नाम र जागिर निकाला उतारिएका कारण पनि दिने व्यवस्था गरियो
- राजा राजेन्द्रकी कान्छी रानी अर्थात् राजेन्द्र लक्ष्मीले घटाएको पर्व नै कोत पर्व हो।
- कोत पर्वको आमाः राज्य लक्ष्मी
- यो पर्व कहिले भएको थियो : १९०३ असोज २ गते शनिबार राति
- कारण : गगनसिंहको हत्या
- मुख्य मार्ने : भीमसेन सिंह बस्तेत
- कति जनाको हत्या गरियो : करिब ४० भन्दा बढीको हत्या भयो
- कोत पर्व हुँदा प्रधानमन्त्री : फत्तेजंग चौतारिया (शाह)
- कोत पर्व पछि जंग बहादुर शक्तिशाली बनेका थिए
- कहिले भयो : वि.सं १९०३ कार्तिक १२ गते
- उद्देश्य : जंगबहादुरलाई मार्ने
- कसको योजना : राज्य लक्ष्मी
- यसलाई पनि कोत पर्व भनिन्छ
- मार्ने व्यक्ति : पण्डित विजयराज
- संरक्षण मन्त्री : विरुपाक्ष पन्त (अभिमान सिंहका छोरा)
- यो पर्व पछि रानी राज्य लक्ष्मीलाई देश निकाला गरियो
- यो पर्व पछि राजा सुरेन्द्र बनेका
- फसाको अलि भन्ने ठाउँमा घटेको पर्व
- राजा राजेन्द्रले घटाएको पर्व
- वि.सं १९०४ साउन महिनाबाट सुरु भएको मान्यता
- यो पर्व पछि राजेन्द्रलाई जेल हालियो
- जन्म : १९७४, गोरखाको वाँग्लुङ
- पिता : बल नरसिंह कुँवर
- माता : रमा कुमारी
- वास्तविक नाम : वीर नरसिंह कुँवर
- जंग नामकरण गर्ने : माता मायादेवी सिंह थापा
- प्रथम राणा प्रधानमन्त्री हुन
- युगका महान नेता भनिने
- एन्फिल्ड प्रयोग सुरुवात १९१४ बाट
- दौरा सुरुवालमाथि कोट लगाउने चलन चलाएका
- १९१० मा मुलुकी ऐन जारी गरेका
- १९०३ बाट १९१२ सम्म प्रधानमन्त्री बनेका (२९ वर्षको उमेरमा – सबैभन्दा कम उमेरका प्रधानमन्त्री)
- वि.सं १९१२ मा धापासी सन्धि गरेका
- १९१३ मा राजा सुरेन्द्रबाट कास्की र लमजुङको श्री ३ प्राप्त गरेका
- वि.सं १९१५ बाट नामको पछाडि पदवी स्वरूप राणा लेख्न पाउने अधिकार सुरेन्द्रबाट प्राप्त
- वि.सं १९१६ पुष देखि १९१७ माघ १ गते सम्म बेलायतको भ्रमणमा (१ वर्ष २९ दिन)
- १९१० मा दरबार हाई स्कुलको स्थापना
- दरबार हाई स्कुलको पहिलो हेडमास्टर : मिस्टर ग्रान्ट (बेलायती नागरिक)
- नेपालबाट दरबार हाई स्कुलको प्रथम हेडमास्टर : हराज पाण्डे
- १९११ मा सुप्रिम काउन्सिल गठन
- १९१४ मा सिपाही विद्रोहमा सहयोग गरेका
- १९१६ मा कचहरी अदालतको स्थापना गरेका (व्यवस्थापिका, न्यायपालिका, कार्यपालिका सम्बन्धी काम गर्ने)
- १९३३ फाल्गुन महिनाको १६ गते तिलहरबाट निधन भएको
- विश्वमा सबैभन्दा धेरै यात्रा गर्ने : जंग बहादुर राणा
- वि.सं १९१२ बाट १९४२ सम्म प्रधानमन्त्री बनेका
- नजरबन्द अदालतको स्थापना गरेका थिए
- २४ सालको पर्व साथै २२ सालको पर्व यींकै पालामा घटेका
- हुलाक सेवा / हुलाक टिकटको व्यवस्था गरेका
- पत्रपत्रिका को स्थापना
- जिल्लाको प्रकाशन
- मासिक उठाउने नयाँ बन्दोबस्त
- घुसखोरी प्रथा बन्द गराएका थिए
- वि.सं १९४२ मा आफ्नै सैनिकद्वारा हत्या भएको थियो
- जैलन्यलाई पत्त्याउँदै पठाई श्री ३ महाराज श्री ३ को उपाधि धारण गरेका रणोदिप सिंह कुँवर
- ब्रिटिश महाराज जैलन्यलाई विप्र युवराज मारिएको
- १९३८ मा तत्कालीन प्रधानमन्त्री (रणोदिप सिंह कुँवर) लाई मार्ने योजना नरेन्द्र विक्रम शाहद्वारा गरिएको घटना
- पोल खोल्ने व्यक्ति : उत्तमराज भण्डारी
- करीब ४७ जनाको हत्या गरिएको
- वीर शमशेरले आफ्ना नाति रणोदिप सिंहसँग भारतको ग्वालियर पिँडमा सैनिक प्रतिष्ठानको लागि भाग लिन जान ४ बटालियन सेना मागी जंग बहादुर र रणोदिप सिंह कुँवरका सन्तानको हत्या गरेको घटनालाई नेपालको इतिहासमा ४२ सालको पर्व नामले चिनिन्छ ।
- यस पछि वीर शमशेरका जेठा छोरा वीर शमशेर नेपालका श्री ३ बनेका हुन
- वि.सं १९४२ सालबाट १९५७ सम्म नेपालको प्रधानमन्त्री बनेका
- वि.सं १९४४ असार १३ गते हुलाक टिकट जारी गर्ने चलन चलाएका
- वीर अस्पतालको निर्माण : वि.सं १९४६ असोज १३ गते
- वि.सं १९५० मा प्रथम पटक मोटर चढेका
- वि.सं १९५० मा नेपाललाई ३५ भागमा विभाजन गरेका (पहाडमा ३५ जिल्ला र तराईमा १२ जिल्ला)
- वि.सं १९५१ मा नेपालमा कारागारको स्थापना गरेका
- बिर्ता दिने चलन चलाएका
- अंग्रेजी भाषाको प्रयोग सुरु
- महिला शिक्षाको सुरुवात
- घण्टाघरको निर्माण, नारायणहिटी दरबार निर्माण
- नामको पछाडि जंग लगाउने चलन सुरु
- विदेशी बैंकमा पैसा जम्मा गर्ने चलन
- चाँदीका सिक्का जारी, गोर्खा टोपी बाहेक विभूषणको रूपमा पुरस्कारको स्थापना गरेका
- दरबार हाईस्कुल सर्वसाधारणलाई पढ्न अनुमति दिएका
- वीर पुस्तकालयको स्थापना
- धनकुटे महाराज भनेर चिनिने
- कार्यालय समय १०–५ घण्टासम्म निर्धारण गर्ने
- ४५ वटा भन्दा बढी पाठशाला स्थापना गरेका
- ११४ दिनसम्म प्रधानमन्त्री भएका (१९५६–१९५७)
- वि.सं १९५६ जेठ २४ मा गोरखापत्रको प्रकाशन गरेका
- फिटेस्ट महाराज भनेर चिनिने
- नेपालको नक्सा निर्माण गरेका
- राणालाई तीन वर्गमा विभाजन गरेका
- प्रथम विश्वयुद्धमा बेलायतलाई नेपाली सैनिक पठाएका
- काठमाडौँ–इटहरी सडक विस्तार
- खड्गा निशान अदालत स्थापना
- कैलाल अड्डाको स्थापना, हुलाक गोसवारा अड्डाको स्थापना, सन् १९१५ मा टेलिफोन अड्डाको स्थापना
- १९१५ मा गेहेन्द्र शमशेर (नेपालका प्रथम वैज्ञानिक–वीर शमशेरका छोरा) लाई विष पिलाई मारिएको
- १९१६ मा कर्पोरेट जलबिद्युत आयोजना, जनगणना सुरु, अस्मानी प्रथाको अन्त्य
- १९१९ मा गोर्खा भाषा प्रकाशन समिति स्थापना – हालको साझा प्रकाशन (अध्यक्ष : राममणि)
- १९३७ मा त्रिचन्द्र सैनिक अस्पतालको स्थापना
- १९३४ मा त्रिचन्द्र कलेजको स्थापना
- १९३७ मा सती प्रथाको अन्त्य
- १९३७ मा मकै पर्व चिन्ने पालामा घटेको घटना (मकैको खेतीका लेखक : कृष्णलाल अधिकारी)
- १९३९ मा दास प्रथाको अन्त्य
- सिंह दरबारको निर्माण गरेका
❖ भीम शमशेर
- वि.सं १९८५ बाट १९९१ सम्म नेपालका राणा प्रधानमन्त्री बनेका
- जाँच आयोगको स्थापना गरेका
- मिनेनको पालामा लाइब्रेरी पर्व घटेको
- घुसखोरी प्रथा अन्त्य गरेका
- प्रचण्ड गोर्खा पर्व – राणाहरूको विरुद्ध खोलिएको प्रथम संस्था
- बसन्त शमशेर पर्व – राजद्रोह आरोपमा नजरबन्द गरिएको घटना
❖ जुद्ध शमशेर
- १९९१ बाट २००२ सम्म नेपालका प्रधानमन्त्री बनेका
- १९९० मा कृषि विभाग स्थापना गरेका
- १९९३ मा प्रजा परिषद् गठन
- १९९४ मा जलविद्युत आयोजना सुरु
- १९९४ कार्तिक ३० गते नेपाल बैंक स्थापना
- १९९६ मा कर्मचारीलाई पेन्सन व्यवस्था
- १९९७ असार १२ मा सर्वोच्च अदालत स्थापना
- २००० साल बैशाख १ बाट कोर्ट फी लागू
- २००२ मा सुदूरजलविद्युत आयोजना
- महावीर स्कुलको काण्ड घटेको
- २००९ मा देहावसान
❖ पद्म शमशेर
- वि.सं २००२ देखि २००४ सम्म नेपालका प्रधानमन्त्री बनेका
- संविधान जारी गर्ने प्रयास
- नेपाल बार परिषद् स्थापना
- विद्यालयको पाठ्यक्रम सुधार
- धर्मराज आन्दोलन, जयतु संस्कृतम् आन्दोलन पालामा भएको
❖ मोहन शमशेर
- २००४ बाट २००७ सम्म नेपालका राणा प्रधानमन्त्री भएका
- नेपालको इतिहासमा अन्तिम राणा प्रधानमन्त्री हुन्
- २००४ मा गोरखापत्रको स्थापना गरेका
- २००५ आषाढ महिनामा नेपाल प्रजा परिषदको स्थापना
- २००६ माघ १० मा नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीको स्थापना भएको
- २००७ साल फाल्गुन ७ गते प्रजातन्त्रको उदय
- २००७ चैत २० गते प्रजातन्त्र दिवसको सुरुवात
- २००८ श्रावण २२ गते राजपत्रको प्रकाशन
❖ राणाकालपछिको राजनीतिक विकासक्रम
पृथ्वीनारायण शाह गोरखाको राजा हुँदा भारतमा इस्ट इन्डिया कम्पनीको नाममा अंग्रेज सरकारले स्थापना र विस्तार गरिरहेको थियो। विगतको एकीकृत नेपाल विभिन्न कारणले बाह्रै चौविसे राज्यमा विभाजन भई एकआपसमा युद्धरत र कमजोर भएको थियो। यस चुनौतीपूर्ण अवस्थामा पृथ्वीनारायण शाहले राष्ट्रिय एकीकरणको श्रीगणेश गरी आधुनिक नेपालको स्थापना गरे। नेपालको एकीकरण गर्न सफल कूटनीति, रणनीति र युद्धनीति अपनाए। वि.सं. २००७ साल असोज ३ गते भारतको हरियाणामा भएको नेपाली कांग्रेसको सम्मेलनले नेपालमा राणाशासन अन्त्य र प्रजातन्त्र स्थापनाका लागि संघर्ष गर्ने निर्णय गर्यो। २००७ साल कार्तिक २५ गते मातृका प्रसाद कोइरालाको नेतृत्वमा नेपाली कांग्रेसले विद्रोह सुरु गर्यो। २००७ साल फाल्गुन ४ गते राजा त्रिभुवन स्वदेश फर्किएपछि ७ गते प्रजातन्त्र स्थापना भयो।
❖ २००७ देखि २०१७ सालसम्मका घटनाक्रम
- २००७ सालको घोषणा र संयुक्त मन्त्रिमण्डल गठन
- जननिर्वाचित संसद स्थापना गर्ने निर्णय
- संयुक्त सरकार लामो समय टिकेन र २००८ सालमा विघटन भयो
❖ काङ्ग्रेस एकदलीय मन्त्रिमण्डल
२००८ साल माघ १ गते मातृका प्रसाद कोइरालाको प्रधानमन्त्रीत्वमा नेपाली काङ्ग्रेसको एकदलीय मन्त्रिमण्डल गठन भयो। यस अवधिमा सर्वोच्च अदालत, लोक सेवा आयोग, आयव्यय निरीक्षण अड्डा स्थापना भए। २००९ सालमा आन्तरिक विवादका कारण सरकार विघटन भयो। राजा त्रिभुवनको मध्यस्थतामा पुनः सरकार गठन भयो। २०१० साल असार १ गते राष्ट्रिय प्रजातान्त्रिक दल गठन भयो।
❖ बहुदलीय संयुक्त मन्त्रिमण्डल
नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेस, प्रजापरिषद् र जनकांग्रेस गरी तीन साना पार्टीको सहभागितामा बहुदलीय सरकार गठन भयो। राजा त्रिभुवनको निधनपछि राजा महेन्द्रको राज्यारोहण भयो। वि.सं. २०१३ मा महेन्द्रको राज्याभिषेक सम्पन्न भयो।
❖ शाही सल्लाहकार सरकार
वि.सं. २०१५ बैशाख १ गते राजा महेन्द्रले गुप्तमार्गबाट शाही सल्लाहकार समिति गठन गरी शासन सञ्चालन गरे। यो सल्लाहकार समितिमा ५ जना सदस्य थिए।
❖ प्रजातान्त्रिक मन्त्रिमण्डल
वि.सं. २०१३ साल माघ १३ गते राजा महेन्द्रद्वारा प्रजातान्त्रिक नेता टंकप्रसाद आचार्यको प्रधानमन्त्रीत्वमा ३ जना स्वतन्त्र सदस्यसमेत सहभागी भएको नेपाल परिचय / मन्त्रिपरिषद् गठन भएको घोषणा भयो। यो सरकार २०१३ असार ५ गतेसम्म टिक्यो। त्यसपछि २०१३ असारमा विघटन भयो।
❖ डा. के. आइ. सिंहको सरकार
२०१४ साल श्रावण ११ का दिन संयुक्त प्रजातान्त्रिक पार्टीका अध्यक्ष डा. के. आइ. सिंहको नेतृत्वमा मन्त्रिमण्डल गठन भयो। तर, राजा महेन्द्रको गुप्त घोषणामार्फत २०१४ कार्तिक २२ का दिन उक्त मन्त्रिमण्डल भंग गरियो।
❖ राजा महेन्द्रको प्रत्यक्ष शासन
- वि.सं. २०१५ कार्तिक २२ गतेदेखि २ वर्ष ४ महिना प्रत्यक्ष शासन सुरु भयो।
- वि.सं. २०१५ जेठ २ गते अन्तरिम मन्त्रिपरिषद् गठन गरियो।
- २०१५ साल फागुन ७ गते आम चुनाव गर्ने घोषणा भयो।
❖ २०१५ सालको महाचुनाव र त्यसको परिणाम
प्रतिनिधि सभाको चुनावका लागि मुलुकलाई १०९ निर्वाचन क्षेत्रमा विभाजन गरिएको थियो। महाचुनाव एक सदस्यीय निर्वाचन क्षेत्रमा आधारित थियो। २१ वर्ष उमेर पुगेका प्रत्येक बालिग नेपाली मतदाता थिए। राष्ट्रिय दलको रूपमा मान्यता प्राप्त गर्न कम्तिमा २ सिट र स्वतन्त्र उम्मेदवार खडा गर्न आवश्यक थियो। यस मापदण्डअनुसार नेपाली काँग्रेस, संयुक्त प्रजातान्त्रिक पार्टी, गोरखा परिषद्, नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी र प्रजापरिषद् राष्ट्रिय स्तरका राजनीतिक दल मानिए। १०९ सिटका लागि जम्मा ८६६ उम्मेदवार खडा भएका थिए। उक्त चुनावमा नेपाली काँग्रेसले ३७, गोरखा परिषद्ले १९, संयुक्त प्रजातान्त्रिक पार्टीले ४, नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीले ४ र प्रजापरिषद्ले २ सिटमा विजय हासिल गरेका थिए भने स्वतन्त्र ४ स्थानमा विजयी भएका थिए।
❖ पहिलो निर्वाचित सरकार
संविधानसभाको चुनाव गराउने घोषणा राजा त्रिभुवनले वि.सं. २००९ फागुन ७ गते गरेका थिए। वि.सं. २०१६ जेठ १३ गते संसदीय दलका लागि आमनिर्वाचन सुरु भई वि.सं. २०१६ वैशाख २८ गते नतिजा प्रकाशित भयो। यस चुनावमा अत्यधिक बहुमत प्राप्त गर्ने काँग्रेस नेता विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाको नेतृत्वमा वि.सं. २०१६ जेठ १३ गते नयाँ सरकार गठन भयो। वि.सं. २०१६ असार १५ मा प्रतिनिधिसभाको प्रथम अधिवेशन सुरु भयो। त्यसै साल असोजमा विभिन्न प्रदेशमा जिल्ला विकास बोर्ड गठन गरियो। राजा महेन्द्रले २०१७ साल पौष १ गते संविधान धारा ५५ को अधिकार प्रयोग गरी वी.पी. कोइरालाको मन्त्रिमण्डल विघटन तथा संसद् दुवै रद्द गरी संविधानका अनेक धाराहरूमा निलम्बन गरी शासनअधिकार आफ्नो हातमा लिए। यसरी २००९ माघको शाही घोषणामूलक प्रजातन्त्रको अन्त्य २०१७ सालको गतिक्रमसँगै भयो।
❖ वि.सं. २०१७ देखि २०३६ सालसम्मका घटनाक्रम
वि.सं. २०१७ साल पौष ७ मा देवलात राजनीतिक क्रान्ति गर्दै नयाँ शासन व्यवस्थाको सुरुवात भयो। पौष ७ गते राजा महेन्द्रको अध्यक्षतामा ३० सदस्यीय मन्त्रिपरिषद् गठन भयो। पौष २२ मा सबै राजनीतिक पार्टी र संघसंस्था प्रतिबन्धित भए। अन्ततः प्रजातन्त्रको अन्त्यसँगै पञ्चायत व्यवस्था लागू भयो। वि.सं. २०१९ साल पौष २२ गते पञ्चायती व्यवस्थाको संविधान जारी भयो।
❖ बहुदलीय संयुक्त मन्त्रिमण्डल
नेपाली राष्ट्रिय काँग्रेस, प्रजापरिषद् र जनकाँग्रेस गरी तीनवटा साना पार्टीहरूको सहभागितामा पुनः मन्त्रिमण्डल गठन भयो। वि.सं. २०१९ फागुनमा अर्को सरकार गठन भयो। राजा त्रिभुवनले मन्त्रिमण्डल वि.सं. २०१९ मा विघटन गरी राज्य व्यवस्था आफ्नो नियन्त्रणमा लिए। राजा त्रिभुवनको मृत्यु पछि राजा महेन्द्रको राज्यारोहण वि.सं. २०१९ चैत्र ९ गते भयो। वि.सं. २०१९ मा महेन्द्रको राज्याभिषेक भयो।
❖ शाही सल्लाहकार सरकार
- वि.सं. २०१९ साल बैशाख १ गते राजा महेन्द्रले गुणमणिसिंहका अध्यक्षतामा शाही सल्लाहकार समिति गठन गरी शासन सञ्चालन गर्ने घोषणा गरे।
- यो सल्लाहकार समितिमा ५ जना सदस्य थिए।
❖ राष्ट्रिय निर्देशन मन्त्रालयको स्थापना
विभिन्न क्षेत्रमा नीति र लक्ष्य प्राप्तिका लागि शक्तिलाई समन्वय र विकास गर्न वि.सं. २०१७ फागुन ७ गते राष्ट्रिय निर्देशन मन्त्रालय गठन भयो। राष्ट्रिय निर्देशन ऐन, २०१७ अनुसार उच्चस्तरीय राष्ट्रिय निर्देशन परिषद् पनि गठन गरियो। विभिन्न वर्गलाई समन्वय गरी राष्ट्रिय जीवनमा प्रवाहित गर्नेजस्ता काम कर्तव्य भएको यो मन्त्रालय वि.सं. २०१९ जेठ २० मा पञ्चायत मन्त्रालयमा गाभियो र वि.सं. २०२० सालमा सो परिषद् विघटन भयो।
❖ पञ्चायत युगका प्रयासहरू
संविधान वि.सं. २०१९ साल फागुन ७ गतेदेखि गाउँ र नगर पञ्चायत गठन सुरु भयो। राष्ट्रिय पञ्चायतको प्रथम अधिवेशन वि.सं. २०२० जेठमा पहिलो पटक पञ्चायत विकास सम्बन्धी नीति ल्यायो। वि.सं. २०२० भदौ १ मा नयाँ मुलुकी ऐन लागू भयो। वि.सं. २०२१ मंसिर ५ गते भूमिसुधार ऐन जारी गरियो। वि.सं. २०२४ असार ६ गते राजा महेन्द्रले राष्ट्रिय पञ्चायतलाई एक सन्देश पठाई पञ्चायतको विकास सोचे अनुसार अघि बढाउन आग्रह गरे। सोही वर्ष राष्ट्रिय पञ्चायतले सर्वसम्मतिले प्रस्ताव पारित गरी असोज १३ गते विकास योजना ल्यायो जसमा विकासका लागि ग्रामीण विकासलाई जोड दिने कुरा उल्लेख गरिएको थियो। २०२६ साल बैशाखमा पहिलो पटक राष्ट्रिय स्तरमा पञ्चायती कार्यक्रम सञ्चालन भयो।
❖ जनमत संग्रह, २०३७
वि.सं. २०१७ देखि वि.सं. २०३६ सम्मको १९ वर्ष पञ्चायती शासनबाट र जनताले राजनीतिक अधिकार प्राप्त गर्न नसकेको, जीवनस्तर उल्लेखनीय रूपमा उकास्न नसकेको, महँगी बढेको, पञ्चायतका कार्यक्रम जनमुखी हुन नसकेको जस्ता अनेक विरोधका आवाज सत्ता सन्त्रास तथा नियन्त्रणका कारण दबिएका थिए। वि.सं. २०३६ जेठ १० गते राजा वीरेन्द्रबाट शाही घोषणा गरी नेपाली जनतालाई बहुदलीय पद्धति वा सुधारिएको पञ्चायती व्यवस्था रोज्ने अधिकार दिई जनमत संग्रह गर्ने घोषणा भयो। यसअनुसार वि.सं. २०३७ वैशाख २० गते जनमत संग्रह सम्पन्न भयो। कुल मतदातामध्ये ५४.७९ प्रतिशतले सुधारिएको पञ्चायत पक्षमा मत दिएका थिए।
❖ जनमत संग्रहदेखि जनआन्दोलनसम्म
जनमत संग्रहपछि सर्वसाधारणलाई समान अधिकारका आधारमा चुनाव सम्पन्न भयो। निर्वाचनपछि पञ्चायतको पहिलो २९ सदस्यीय मन्त्रिमण्डल १७० जना राष्ट्रिय पञ्चायत सदस्यहरूको मतदानबाट प्रधानमन्त्रीको रूपमा वि.सं. २०३८ असार ७ मा गठन भयो। पछि वि.सं. २०३९ असोज २५ गते केशरजंग रायमाझीको नेतृत्वमा नयाँ मन्त्रिमण्डल बन्यो। तर वि.सं. २०४० असार २ गते १०५ सदस्यको बहुमतले प्रधानमन्त्री सूर्यबहादुर थापाले आफ्नो जिम्मेवारी इमान्दारीपूर्वक पूरा नगरेको भन्दै अविश्वासको प्रस्ताव पारित भएपछि वि.सं. २०४० असार २ गते थापा सरकार विघटन भयो। लोकेन्द्रबहादुर चन्द १०७ सदस्यको बहुमतले प्रधानमन्त्री नियुक्त भए। पछि वि.सं. २०४१ असार २८ गते जनमतको आधारमा नयाँ मन्त्रिमण्डल गठन भयो।
❖ २०४६ को जनआन्दोलन र त्यसपछिको राजनीति
२०३७ साल पुष १ गते राजा महेन्द्रको शाही घोषणामार्फत स्थापित पञ्चायती व्यवस्था तीन दशकसम्म टिक्यो र २०४६ को जनआन्दोलनसँगै समाप्त भयो। २०४६ साल माघ ५ देखि ७ गतेसम्म नेपाली काँग्रेस तथा वामपन्थी दलहरूको संयुक्त बैठक भयो। त्यसपछि २०४६ साल फागुन ७ देखि देशव्यापी आन्दोलन चर्कियो। फागुन ८ गते काठमाडौँ लगायत प्रमुख सहरमा बन्द भयो। अन्तर्राष्ट्रिय समुदायको चासो बढ्दै गयो। चैत १३ गते तत्कालीन प्रधानमन्त्री मरीचमान सिंह श्रेष्ठको मन्त्रिमण्डल विघटन भयो। चैत २६ गते राजा वीरेन्द्रले बहुदलीय व्यवस्था पुनःस्थापनाको घोषणा गरे। त्यसअनुसार कृष्णप्रसाद भट्टराईको नेतृत्वमा अन्तरिम सरकार गठन भयो। २०४७ साल कार्तिक २३ गते नयाँ संविधान जारी भयो जसले संवैधानिक राजतन्त्र र बहुदलीय संसदीय प्रणालीको स्थापना गर्यो।
आयोगबाट प्रतिवेदन पेश गर्ने भन्ने विज्ञप्ति प्रकाशित भयो। पञ्चायत विघटनपछि कृष्णप्रसाद भट्टराईको अध्यक्षतामा अन्तरिम सरकार गठन भयो। २०४७ साल कार्तिक २३ गते नेपाल अधिराज्यको संविधान, २०४७ जारी भयो। यसपछि २०४८ साल वैशाख २९ गते आमनिर्वाचन भयो। प्रतिनिधिसभाको २०५ सिटमध्ये नेपाली काँग्रेसले स्पष्ट बहुमत ११० सिट प्राप्त गर्यो। वि.सं. २०४८ जेठ १५ गते बहुमतका दल नेपाली काँग्रेसका संसदीय दलका नेता गिरिजाप्रसाद कोइरालाको नेतृत्वमा एकल मन्त्रिपरिषद् गठन भयो। प्रमुख प्रतिपक्षका रूपमा ६९ सिट पाएको नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एमाले) रहन पुग्यो।
❖ बहुदलीय सरकारहरू
नेपाली काँग्रेसका तत्कालीन महामन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइरालालाई राजा वीरेन्द्रबाट २०४८ जेठ १५ का दिन प्रधानमन्त्री नियुक्त गरी १५ जनाको मन्त्रिमण्डल गठन गरियो। २०५१ वैशाख २८ मा मध्यावधि निर्वाचन भयो। प्रतिनिधि सभा विघटनको सिफारिस भएपछि सम्पन्न सो आम निर्वाचनमा नेपाली काँग्रेस ८३, नेकपा (एमाले) ले ८८ र राप्रपाले २० सिट प्राप्त गरेका थिए। मध्यावधि निर्वाचन, २०५१ मा स्पष्ट बहुमत कुनै पनि दलले प्राप्त नगरेकाले सबैभन्दा ठूलो दलको हैसियतमा नेकपा एमालेका अध्यक्ष एवं संसदीय दलका नेता मनमोहन अधिकारी प्रधानमन्त्री नियुक्त भए। यो प्रतिनिधि सभा जेठ ३०, २०५२ मा पुनः विघटन हुन पुग्यो। तर सर्वोच्च अदालतले भदौ १२, २०५२ मा त्यसलाई पुनर्स्थापना गर्यो।
जेठ २० मा प्रतिनिधि सभामा विश्वासको प्रस्ताव राख्दा नेपाली काँग्रेसका नेता शेरबहादुर देउवाको नेतृत्वमा नयाँ सरकार गठन भयो। वि.सं. २०५२ माघ २५ मा अविश्वासको प्रस्ताव पारित भएपछि यो सरकार पतन भयो। त्यसपछि २०५२ चैत २७ मा लोकेन्द्रबहादुर चन्द प्रधानमन्त्री बने। यो सरकार पनि बहुमतको अभावमा २०५३ असोज १९ मा पतन भयो। नेपाली काँग्रेसका सभापति सूर्यबहादुर थापा २०५३ असोज २० मा प्रधानमन्त्री भए। उनले प्रतिनिधिसभा विघटन र निर्वाचन तोक्न सिफारिस गरे पनि सर्वोच्च अदालतले विघटन असंवैधानिक ठहर गर्यो। चैत ३०, २०५४ मा उनले राजीनामा दिए।
यसपछि नेपाली काँग्रेसका नेता गिरिजाप्रसाद कोइरालाको नेतृत्वमा अल्पमतको सरकार २०५४ चैत ३० मा गठन भयो। यस सरकारमा एमालेको पनि समर्थन थियो। तर दलभित्रको विवादका कारण एमाले समर्थन फिर्ता लिँदा मन्त्रिमण्डल पुनर्गठन भयो। व्यवस्थापिका विघटनपछि वि.सं. २०५५ जेठ ११ मा नेपाली काँग्रेसका नेता कृष्णप्रसाद भट्टराईको नेतृत्वमा मन्त्रिमण्डल गठन भयो। यो सरकारले चैत २ गते राजीनामा दिएपछि ५ चैत्र, २०५६ मा गिरिजाप्रसाद कोइराला पुनः प्रधानमन्त्री बने। २०५८ साल जेठ १९ गते नारायणहिटी राजदरबारमा घटेको दरबार हत्याकाण्डपछि राजा वीरेन्द्रको वध भयो र उनका भाइ ज्ञानेन्द्र राजा बने।
शेरबहादुर देउवा पुनः प्रधानमन्त्रीमा नियुक्त भएका सरकारलाई वि.सं. २०५९ असार ११ मा मन्त्रिपरिषद् विघटन गरी २०५९ जेठ १० गते प्रतिनिधिसभा विघटन एवम् ६ महिनाभित्र निर्वाचन गर्ने घोषणा भयो। तर निर्धारित मितिमा चुनाव गर्न नसक्ने अवस्थामा २०५९ असोज १८ गते राजा ज्ञानेन्द्रले देउवालाई ‘असमर्थता’ को आरोप लगाई पदच्युत गरे। उनले कात्तिक २ गते ‘गैर राजनीतिक’ मन्त्रिपरिषद् गठन गरे। यसपछि क्रमशः विभिन्न प्रधानमन्त्री र मन्त्रिपरिषद् गठन भए।
वि.सं. २०५९ माघ १९ देखि जनयुद्ध प्रारम्भ गरी भूमिगत भएका माओवादीहरू वि.सं. २०६० मंसिर ५ गते युद्धविराम घोषणा गर्दै वार्तामा आए। वार्ता भंग भएपछि वि.सं. २०६१ माघ १९ मा राजाले प्रत्यक्ष शासन सुरु गरे। वि.सं. २०६२ जेठ ११ मा राजाले सत्ता जनतालाई हस्तान्तरण गर्ने घोषणा गरे। माओवादी शान्ति प्रक्रियामा आएपछि नेपालको राजनीतिले नयाँ मोड लियो।
❖ दोस्रो जनआन्दोलन २०६२/६३
२०६२ असोज १८ पछि राजा ज्ञानेन्द्रले क्रमशः मन्त्रिपरिषद् भंग गर्दै प्रत्यक्ष शासन गर्दै आएका थिए। नेपाली काँग्रेस, नेकपा (एमाले) लगायत सात दलले संयुक्त रूपमा आन्दोलन गर्दै राजाको प्रत्यक्ष शासनको विरोध गरेका थिए। जनआन्दोलन व्यापक बन्दै गएपछि अन्ततः २०६३ वैशाख ११ गते राजा ज्ञानेन्द्रले प्रतिनिधिसभा पुनःस्थापना गर्ने घोषणा गरे। यससँगै बहुदलीय लोकतान्त्रिक व्यवस्थाको पुनःस्थापना भयो र नेपाल शान्ति प्रक्रियातर्फ अघि बढ्यो।
साल चैत्र मसान्तभित्र प्रतिनिधिसभाको चुनाव गर्ने शाही आदेशअनुसार शेरबहादुर देउवालाई प्रधानमन्त्रीमा पुनः नियुक्त गरियो। यो सरकारलाई १९ माघमा बर्खास्त गरियो र राजा ज्ञानेन्द्रको प्रत्यक्ष शासन सुरु भयो। १९ माघपछि शाही शासनविरुद्ध नेपाली काँग्रेस (प्रजातान्त्रिक) र संयुक्त वाममोर्चासमेत सत्तेर सात दलको आन्दोलनकारी गठबन्धन बन्यो र २०६२ बैशाखमा यसले प्रतिनिधिसभा पुनःस्थापनाको बाटो हुँदै नयाँ माओवादीसँग संचालन गरेको सातदलीय र जनआन्दोलन निकास दिने संविधानसभासम्म पुग्ने साझा सहमति र प्रतिबद्धतालाई सार्वजनिक गर्यो। यसपछि माओवादीसँग सात दलको वार्ता र समन्वयको ठोस आकार र गतिदिन थालियो। १९ माघ २०६१ मा राजा ज्ञानेन्द्रले दोस्रो पटक निर्वाचित एवम् प्रत्यक्ष शासन सुरु गरेपछि त्यसको विरोधमा आन्दोलनको गति बढाउन नेपाली काँग्रेस, नेकपा (एमाले), नेपाली काँग्रेस (प्रजातान्त्रिक), जनमोर्चा नेपाल, नेपाल मजदुर किसान पार्टी, नेपाल सद्भावना पार्टी, आनन्ददेवी र संयुक्त वाममोर्चासहित ७ दलले २०६२ मा सप्तदलीय गठबन्धन निर्माण गरे।
नेपाली काँग्रेस, नेकपा (एमाले) र नेकपा (माओवादी)बीच २०६२ मंसिर ७ गते भारतको नयाँ दिल्लीमा १२ बुँदे सहमति भयो। अग्रिम अस्थायी हस्ताक्षर र त्यसमा माओवादीसमेत संलग्नताको अन्त्यपछि व्यवस्थापिका–संसद् गठन गर्ने सहमति भएको थियो। त्यसपछि २०६३ मंसिर ५ गते सात दल र माओवादीबीच शान्ति सम्झौता सम्पन्न भयो। २०६३ साल बैशाख ११ गतेदेखि २०६३ साल बैशाख १९ गतेसम्म भएको जनआन्दोलन २०६२/६३ मा नेपाली जनताको व्यापक सहभागिताले युद्धलाई एउटा निर्णायक बिन्दुसम्म पुर्याएको थियो।
फलस्वरूप २०६३ माघ १ गते नेपालको अन्तरिम संविधान, २०६३ जारी भयो। जनआन्दोलन २०६२/६३ पछि वर्तमान राजनीतिक संरचनाको व्यवस्थापन र संविधानसभाको चुनाव गर्ने जिम्मेवारी पाएका सात राजनीतिक दलको सहमतिअनुसार २८ चैत्र २०६४ मा संविधानसभाको चुनाव गर्ने निर्णय दोस्रो पटक निर्धारण गरियो। सात राजनीतिक दलले ५ फागुन २०६४ मा गरेको पुनः सहमतिअनुसार चैत्र महिनाभित्र संविधानसभाको चुनाव गर्ने निर्णय गरेका थिए। नेपालमा ऐतिहासिक रूपमा संविधानसभाको निर्वाचन वि.सं. २०६४ चैत्र २८ मा सम्पन्न भयो।
संविधानसभामा जम्मा ६०१ जना सदस्य थिए जसमा ३३५ सदस्य समानुपातिक प्रणालीबाट र २४० सदस्य प्रत्यक्ष निर्वाचन प्रणालीबाट निर्वाचित भएका थिए। बाँकी २६ जना सदस्य मन्त्रिपरिषद्ले मनोनित गरेको थियो। जेठ १५, २०६५ मा बसेको संविधानसभाको पहिलो बैठकले गणतन्त्र नेपालको घोषणा गर्यो। गणतन्त्र नेपालको प्रथम राष्ट्रपतिका रूपमा डा. रामवरण यादव र उपराष्ट्रपतिमा परमानन्द झा निर्वाचित भए।
📘 परीक्षा मा प्राय सोधिने : नेपालको इतिहास सम्बन्धी प्रश्नउत्तर
| 1. नेपालको प्रथम राजा को हुन् ? | ➜ भूमि गुप्त (भुक्तमान) |
| 2. नेपालको अन्तिम राजा को हुन् ? | ➜ ज्ञानेन्द्र शाह |
| 3. किरात वंशका प्रथम राजा को हुन् ? | ➜ यलम्बर (यल / यमले / यलुङ) |
| 4. किरात वंशका अन्तिम राजा को हुन् ? | ➜ गस्ती (गालिज / खिजु) |
| 5. लिच्छवीकालमा कृषिमा लगाउने करलाई के भन्थ्यो ? | ➜ भाग कर |
| 6. मानदेवले बसोबास गराएको स्थान कुन हो ? | ➜ गोकर्ण |
| 7. नेपालको इतिहासमा वीरांगना नारी भनेर कसलाई चिनिन्छ ? | ➜ राजेन्द्र लक्ष्मी (प्रताप सिंह शाहकी रानी) |
| 8. रानीपोखरीको निर्माण कहिले भएको हो ? | ➜ १७३७ मा (प्रताप मल्ल) |
| 9. भक्तपुरमा कसले बसोबास बसाएका हुन् ? | ➜ आनन्ददेव |
| 10. लिच्छवीकालमा व्यवस्थापिका को काम गर्ने इकाइलाई के भन्थ्यो ? | ➜ अन्तरासन |
| 11. सुखानी हत्याकाण्ड कुन सालमा घटेको हो ? | ➜ वि.सं २०३५ |
| 12. राजा वीरेन्द्रले कहिले जनमत संग्रहको घोषणा गरेका थिए ? | ➜ २०३६ साल जेठ १० |
| 13. मातृका प्रसाद कोइरालाको नेतृत्वमा २०१० साल बैशाख १५ गते दर्ता गरिएको नयाँ दलको नाम के थियो ? | ➜ नेपाल प्रजा परिषद् |
| 14. सती प्रथा उन्मूलन गरिएको मिति कहिले हो ? | ➜ १९७७ |
| 15. प्रजातन्त्र घोषणा कहिले भएको थियो ? | ➜ २००७ फागुन ७ |
| 16. पहिलो संविधानसभाको विघटन मिति भन्नुहोस् ? | ➜ २०६९ जेठ १४ |
| 17. संविधानसभाको पहिलो बैठक कहिले बसेको थियो ? | ➜ २०६५ जेठ १५ |
| 18. तेजरथ अड्डाको स्थापना कसले गरेका हुन् ? | ➜ रणजित सिंह |
| 19. भण्डारखाल पर्व कहिले घटेको थियो ? | ➜ १९०३ कार्तिक २८ |
| 20. कोत पर्वको आमा भनेर कसलाई चिनिन्छ ? | ➜ राज्यलक्ष्मी |
| 21. बुलेट महाराज भनेर कसलाई चिनिन्छ ? | ➜ युवराज त्रैलोक्य |
| 22. शाहबंशीय राजाहरू कहाँबाट नेपाल प्रवेश गरेका हुन् ? | ➜ भारतको चितौडबाट |
| 23. भक्तपुरका प्रथम मल्ल राजा को हुन् ? | ➜ राय मल्ल |
| 24. भुँडामा रगीन सिसा राख्ने चलन चलाउने को हुन् ? | ➜ रणजित मल्ल |
| 25. घोडेजात्राको प्रचलन कसले चलाएका हुन् ? | ➜ जय प्रकाश मल्ल |
| 26. गाईजात्राको प्रचलन कसले चलाएका हुन् ? | ➜ जगत प्रकाश मल्ल |
| 27. कुन राजा मर्दा सती गएका थिए ? | ➜ योगेन्द्र मल्ल |
| 28. भक्तपुर दरबार अगाडि आफ्नै गातिक निर्माण गर्ने राजा को हुन् ? | ➜ भूपतिन्द्र मल्ल |
| 29. मल्ल उपाधि धारण गर्ने प्रथम मल्ल राजा ? | ➜ अरी मल्ल |
| 30. भूकम्पमा परी मर्ने मल्ल राजा ? | ➜ अभय मल्ल |
| 31. मल्लकालमा सिक्का ढाल्ने अड्डालाई के भन्थ्यो ? | ➜ टकसारी |
| 32. बाँगे बाघको सुभेच्छा छोरा भनेर कसलाई चिनिन्छ ? | ➜ बहादुर शाह |
| 33. एकीकरणको समयमा त्रिशक्ति भनेर चिनिने जिल्ला कुन कुन हुन् ? | ➜ पाल्पा, तनहुँ, लमजुङ |
| 34. किरात वंशका छैटौँ राजा को हुन् ? | ➜ हुमति |
| 35. नेपालको कुन वंशको शासन काललाई स्वर्ण युग भनिन्छ ? | ➜ लिच्छवी वंश |
| 36. तामाको मुद्रा प्रचलनमा ल्याउने राजा को हुन् ? | ➜ रण मल्ल |
| 37. छालाको मुद्रा प्रचलनमा ल्याउने राजा को हुन् ? | ➜ सिद्धिनरसिंह मल्ल |
| 38. १२ भाषाका ज्ञाता कुन मल्ल राजा थिए ? | ➜ प्रताप मल्ल |
| 39. इतिहासका जीवित टाँसिँ भनेर कसलाई चिनिन्छ ? | ➜ बाबुराम आचार्य |
| 40. भारतको पुरखा भनेर कसलाई चिनिन्छ ? | ➜ सरस्वती जोशी |
| 41. हरगौरी विवाह, कुंजबिहारी नाटक लेख्ने राजा को हुन् ? | ➜ जगज्योति मल्ल |
| 42. निजामती ऐन कसको पालामा ल्याइएको थियो ? | ➜ टंक प्रसाद आचार्य |
| 43. नेपालको इतिहासमै रूपमा संविधानसभाको निर्वाचन कहिले भएको थियो ? | ➜ वि.सं २०६४ बैशाख २८ गते सम्पन्न |
| 44. पृथ्वीनारायण शाहले नुवाकोटमा दोस्रो आक्रमण कहिले गरेका हुन् ? | ➜ १७०१ |
| 45. पृथ्वीनारायण शाहको निधन कहिले भएको थियो ? | ➜ वि.सं १८३१ |
| 46. २००७ को मन्त्रिपरिषद्मा परराष्ट्र मन्त्री को थिए ? | ➜ मोहन शमशेर |
tirthuprety नीति नियमको पालना गरी कमेन्ट गर्नुहोस् , प्रत्येक कमेन्ट समीक्षा गरिनेछ।
comment url