७. अवसर र चुनौतीहरू

अवसरहरू:

• अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलका कारण अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटनको सम्भावना।
• सिमेन्ट र कृषिमा आधारित उद्योगहरूको विस्तार।
• बाँके र बर्दिया जस्ता निकुञ्जहरूबाट पर्यावरण पर्यटनको विकास।

चुनौतीहरू:

• तराईमा हुने डुबान र कटानको समस्या।
• पहाडी क्षेत्रबाट बढ्दो बसाइँसराइ।
• बेरोजगारी र औद्योगिक प्रदूषण नियन्त्रण।

८. प्राकृतिक स्रोत र जलस्रोतको अवस्था

लुम्बिनी प्रदेश जलस्रोत र वनस्पतिमा निकै धनी छ। यहाँका नदीहरू केवल सिंचाइका लागि मात्र नभई जलविद्युत र साहसिक पर्यटनका लागि पनि महत्वपूर्ण छन्।

• प्रमुख नदी प्रणाली: कालीगण्डकी प्रदेशको पूर्वी सीमा निर्धारण गर्ने यो नदी जलविद्युतका लागि प्रसिद्ध छ।
• राप्ती र बबई: दाङ र बाँके जिल्लाको मेरुदण्डका रूपमा रहेका यी नदीहरूले विशाल तराईको फाँटलाई सिंचित गर्छन्।
• तिनाउ नदी: रुपन्देहीको व्यापारिक केन्द्र बुटवलको सभ्यता यसै नदीसँग जोडिएको छ।
• ताल तथा सिमसार क्षेत्र: कपिलवस्तुको जगदिशपुर ताल नेपालकै ठूलो मानव निर्मित ताल हो, जुन चराहरूको अवलोकनका लागि विश्व प्रसिद्ध (रामसार सूचीमा) छ।
• बर्दियाको बढैया ताल र दाङको जखेडा ताल पर्यटकीय र जैविक विविधताको दृष्टिले महत्वपूर्ण छन्।

९. वन र वन्यजन्तु संरक्षण

यस प्रदेशको ठूलो भू-भाग वनजंगलले ढाकिएको छ। यहाँ उष्ण प्रदेशदेखि अल्पाइन वनस्पतिसम्म पाइन्छ।

• बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्ज: ९६८ वर्ग किलोमिटरमा फैलिएको यो निकुञ्ज पाटे बाघको संरक्षणका लागि एसियामै प्रसिद्ध छ। यहाँ जङ्गली हात्ती र एकसिङ्गे गैँडाको पनि ठूलो संख्या छ।

• बाँके राष्ट्रिय निकुञ्ज: यसलाई बाघको वासस्थान विस्तार गर्ने उद्देश्यले स्थापना गरिएको हो।
• जडिबुटी: पहाडी जिल्लाहरू जस्तै रोल्पा, प्युठान र पूर्वी रुकुममा यार्सागुम्बा, पाँचऔंले, र टिमुर जस्ता बहुमूल्य जडिबुटीहरू प्रचुर मात्रामा पाइन्छन्।

१०. विशिष्ट सांस्कृतिक र जातीय पहिचान

लुम्बिनी प्रदेश केवल धार्मिक मात्र होइन, जातीय विविधताको सङ्ग्रहालय जस्तै छ।

• थारू संस्कृति: दाङ, बाँके र बर्दिया थारू जातिको मुख्य थलो हो। उनीहरूको 'बडघर' प्रथा (गाउँको न्याय र विकास गर्ने प्रणाली) र 'सखिया नाच' विश्वकै लागि अध्ययनको विषय हो।
• मगर संस्कृति: पाल्पा, गुल्मी र रोल्पा मगर जातिको उद्गम स्थल मानिन्छ। यहाँको कौडा र सोरठी नाच निकै लोकप्रिय छन्।
• अवधी संस्कृति: कपिलवस्तु र रुपन्देहीको दक्षिणी भागमा अवधी संस्कृतिको गहिरो प्रभाव छ। यहाँको खानपान र होली मनाउने शैली विशिष्ट छ।

११. शिक्षा र स्वास्थ्यको अवस्था

यो प्रदेश पछिल्लो समयमा नेपालको शैक्षिक र स्वास्थ्य हबका रूपमा विकसित हुँदैछ।

• उच्च शिक्षा: लुम्बिनी बौद्ध विश्वविद्यालय (लुम्बिनी): बौद्ध दर्शन अध्ययनको प्रमुख केन्द्र।
• नेपालगन्ज विश्वविद्यालय: पश्चिम नेपालको प्राचिन थलो।
• बुटवल र भैरहवामा थुप्रै इन्जिनियरिङ र मेडिकल कलेजहरू सञ्चालित छन्।
• स्वास्थ्य सेवा: भेरी अस्पताल (नेपालगन्ज): पश्चिम नेपालको ठूलो र पुरानो सरकारी अस्पताल।
• लुम्बिनी प्रादेशिक अस्पताल (बुटवल): प्रदेशकै अग्रणी स्वास्थ्य सेवा प्रदायक।
• राप्ती स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान (घोराही): दाङ क्षेत्रको प्रमुख स्वास्थ्य शिक्षा संस्था।

१२. प्रमुख व्यापारिक नाकाहरू र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध

भारतसँगको लामो सीमाना भएकाले यो प्रदेश नेपालको वैदेशिक व्यापारको मूलद्वार हो।

• बेलहिया नाका (भैरहवा): नेपालको दोस्रो ठूलो भन्सार नाका, जहाँबाट पर्यटन र औद्योगिक कच्चा पदार्थ भित्रिन्छन्।
• जमुना नाका (नेपालगन्ज): मध्यपश्चिम र सुदूरपश्चिमको मुख्य व्यापारिक नाका।
• कृष्णनगर नाका (कपिलवस्तु): कोइला र खाद्यान्न आयातका लागि महत्वपूर्ण।

१३. लुम्बिनी प्रदेशका ५ 'म' (समृद्धिको आधार)