ब्रह्माण्ड सम्पूर्ण तारा, तारापुञ्ज, तारामण्डल, ग्रह, उपग्रह, सबै प्रकारका आकाशीय पिण्ड, ग्यास, धुलो, बादल, प्रकाश, ऊर्जा, स्थान, समय र यसका सामग्रीहरूको समग्र संग्रह हो।

• हाम्रो पृथ्वी रहेको सौर्यमण्डलको तारापुञ्जलाई आकाशगंगा तारापुञ्ज (Milky Way Galaxy) भनिन्छ।
• ब्रह्माण्ड सम्बन्धी अध्ययन गर्ने शास्त्रलाई खगोल शास्त्र (Astronomy) भनिन्छ।
• ब्रह्माण्डको उत्पत्ति र विकास सम्बन्धी अध्ययन गर्ने विज्ञानलाई ब्रह्माण्ड विज्ञान / Cosmology भनिन्छ।
• ब्रह्माण्डमा रहेका आकाशीय पिण्डहरूको नामकरण गर्ने विज्ञानलाई पनि Astronomy भनिन्छ।

दृश्य ब्रह्माण्ड

हामीले देख्न सक्ने, अवलोकन गर्न सक्ने ब्रह्माण्डलाई दृश्य ब्रह्माण्ड भनिन्छ। ग्रह, तारा, उल्का, आकाशगंगा, निहारिका, प्रकाश, गति, समय, गुरुत्वाकर्षण आदि दृश्य ब्रह्माण्डका उदाहरण हुन्।

अदृश्य ब्रह्माण्ड

दृश्य ब्रह्माण्डको विस्तारभन्दा बाहिर रहेको अज्ञात भागलाई अदृश्य ब्रह्माण्ड भनिन्छ। दृश्य ब्रह्माण्ड बाहिर के छ भन्ने कुरा अहिलेसम्म पूर्ण रूपमा थाहा छैन।

• प्रकाशले एक वर्षमा पार गर्ने दूरीलाई प्रकाश वर्ष भनिन्छ।
• प्रकाशले १ सेकेन्डमा करिब ३ लाख किलोमिटर दूरी पार गर्छ।
• खगोलीय दूरी मापन गर्न प्रकाश वर्ष प्रयोग गरिन्छ।

क) पृथ्वी केन्द्रित सिद्धान्त (Geo-centric System)

• यसलाई Ptolemy System, Geo-centric System वा Geo-centric Model पनि भनिन्छ।
• यस अवधारणाअनुसार ब्रह्माण्डको केन्द्रमा पृथ्वी रहेको र सूर्य लगायत अन्य ग्रहहरूले पृथ्वीको परिक्रमा गर्छन् भन्ने मान्यता थियो।
• सर्वप्रथम युनानी खगोलशास्त्री Claudius Ptolemy ले पृथ्वी केन्द्रित सिद्धान्त प्रस्तुत गरेका थिए।
• सूर्यलाई केन्द्र मानेर ग्रहहरूले परिक्रमा गर्छन् भन्ने विचार राख्दा इटालीका दार्शनिक Giordano Bruno लाई जिउँदै जलाइएको थियो।

ख) महाविस्फोट सिद्धान्त (Big Bang Theory)

• ब्रह्माण्डको उत्पत्तिसम्बन्धी सबैभन्दा प्रसिद्ध सिद्धान्त Big Bang Theory हो।
• यो सिद्धान्त Georges Lemaitre ले प्रतिपादन गरेका थिए।
• यस सिद्धान्तअनुसार ब्रह्माण्डको उत्पत्ति करिब १४ अर्ब वर्ष पहिले भएको मानिन्छ।
• ब्रह्माण्ड एउटा प्राथमिक परमाणुबाट उत्पन्न भई महाविस्फोटपछि विस्तार भएको मानिन्छ।
• Big Bang शब्द पहिलो पटक खगोलविद् Fred Hoyle ले प्रयोग गरेका थिए।

तारापुञ्ज ग्यास, धुलो, अर्बौं तारा र तिनका सौर्यमण्डलहरूको विशाल संग्रह हो।

• ब्रह्माण्डमा असंख्य तारापुञ्जहरू रहेका छन्।
• उदाहरण: Milky Way Galaxy, Andromeda Galaxy

आकाशगंगा तारापुञ्ज (Milky Way Galaxy)

• हाम्रो सौर्यमण्डल रहेको तारापुञ्ज आकाशगंगा हो।
• यसलाई Spiral Galaxy भनिन्छ।
• सूर्यलाई आकाशगंगाको केन्द्र वरिपरि परिक्रमा गर्न करिब २५ करोड वर्ष लाग्छ।
• यस समयलाई Cosmic Year भनिन्छ।

सूर्य, ग्रह, उपग्रह, क्षुद्रग्रह, धूमकेतु, चट्टान र धुलाका कणहरू मिलेर बनेको सूर्यको परिवारलाई सौर्यमण्डल भनिन्छ।

• यसलाई सौर्य परिवार पनि भनिन्छ।
• हाम्रो सौर्यमण्डलमा १ सूर्य, ८ ग्रह, २०० भन्दा बढी उपग्रह, धेरै क्षुद्रग्रह र धूमकेतु छन्।

सौर्य केन्द्रित सिद्धान्त (Heliocentric Theory)

• सन् १५४३ मा पोल्याण्डका वैज्ञानिक Nicolas Copernicus ले सौर्य केन्द्रित सिद्धान्त प्रस्तुत गरेका थिए।
• यस सिद्धान्तअनुसार सूर्य सौर्यमण्डलको केन्द्रमा रहेको छ र अन्य ग्रहहरूले सूर्यको परिक्रमा गर्छन्।
• Nicolas Copernicus लाई आधुनिक खगोलशास्त्रका पिता भनिन्छ।
• Copernicus को सिद्धान्तलाई समर्थन गर्ने पहिलो वैज्ञानिक Galileo Galilei हुन्।

• सूर्य हाम्रो सौर्यमण्डलको केन्द्रमा रहेको विशाल तारा हो।
• सूर्यको उत्पत्ति करिब ४.५ अर्ब वर्ष अघि भएको अनुमान गरिन्छ।
• सूर्यले सौर्य प्रणालीको कुल पिण्डको करिब ९९.८६५% भाग ओगट्छ।
• सूर्यले आफ्नो अक्षमा एक फन्को घुम्न करिब २५ दिन ५ घण्टा लगाउँछ।
• सूर्यले आकाशगंगाको केन्द्र वरिपरि एक पटक परिक्रमा गर्न करिब २५ करोड वर्ष लगाउँछ।

पृथ्वीबाट सूर्यसम्मको दूरी

• पृथ्वीबाट सूर्यसम्मको दूरी करिब १४ करोड ८८ लाख कि.मि. हो।
• यसलाई १ Astronomical Unit (1 AU) भनिन्छ।
• सूर्यको प्रकाश पृथ्वीमा आइपुग्न करिब ८ मिनेट २० सेकेन्ड लाग्छ।

१. बुध (Mercury)

• सूर्यबाट सबैभन्दा नजिकको ग्रह।
• ग्रहहरूमध्ये सबैभन्दा सानो ग्रह।
• वायुमण्डल र पानी नभएको ग्रह।
• कुनै उपग्रह छैन।
• सूर्यको सबैभन्दा छोटो समयमा परिक्रमा गर्ने ग्रह।
• बुध ग्रहलाई परिक्रमा गर्न पृथ्वीबाट पठाइएको पहिलो यान Messenger हो।
• बुधलाई बिहान र साँझको तारा पनि भनिन्छ।

२. शुक्र (Venus)

• प्रेम र सौन्दर्यको ग्रह (Goddess of Love and Beauty)।
• पृथ्वीबाट सबैभन्दा नजिकको ग्रह।
• पृथ्वीको जुम्ल्याहा ग्रह / Sister Planet।
• सबैभन्दा बढी चम्किने ग्रह।
• सबैभन्दा तातो ग्रह।
• वायुमण्डलमा करिब ९६% Carbon Dioxide पाइन्छ।
• पश्चिमबाट सूर्य उदाउने र पूर्वबाट अस्ताउने ग्रह।
• Morning Star र Evening Star।

३. पृथ्वी (Earth)

• जीव प्राणीको अस्तित्व भएको एक मात्र ज्ञात ग्रह।
• अन्तरिक्षबाट निलो देखिने भएकाले Blue Planet / Blue Marble भनिन्छ।
• पृथ्वीको एक मात्र प्राकृतिक उपग्रह चन्द्रमा हो।
• पृथ्वी पश्चिमबाट पूर्वतर्फ घुम्छ।
• सूर्यको परिक्रमा अवधि: ३६५ दिन ५ घण्टा ४८ मिनेट ४६ सेकेन्ड
• आफ्नो अक्षमा घुम्ने अवधि: २३ घण्टा ५६ मिनेट ४.०९ सेकेन्ड
• सबैभन्दा बढी घनत्व भएको ग्रह।

४. मंगल (Mars)

• रोमन युद्ध देवता Mars को नामबाट नामकरण गरिएको ग्रह।
• रातो ग्रह (Red Planet)।
• सतहमा Iron Oxide बढी भएकाले रातो देखिन्छ।
• दुई उपग्रह: Phobos र Deimos
• Deimos सौर्यमण्डलको सबैभन्दा सानो उपग्रह हो।
• मंगल ग्रहको सबैभन्दा अग्लो चुचुरो Nix Olympia हो।

५. बृहस्पति (Jupiter)

• ग्रहहरूको राजा (King of Planets)।
• सूर्यबाट दूरीको आधारमा पाँचौँ ग्रह।
• क्षेत्रफलको आधारमा सबैभन्दा ठूलो ग्रह।
• सबैभन्दा छोटो दिन भएको ग्रह।
• आफ्नो अक्षमा घुम्न करिब ९ घण्टा ५५ मिनेट ३० सेकेन्ड लगाउँछ।
• सबैभन्दा ठूलो उपग्रह: Ganymede
• Galilean Moons: Ganymede, Callisto, Io, Europa

• मंगल ग्रहको नामकरण रोमन युद्धका देवता Mars को नामबाट गरिएको हो।
• मंगल ग्रहमा वैज्ञानिकहरूले भविष्यमा मानव पठाउन सक्ने सम्भावनाको खोजी गरिरहेका छन्।
• सन् 2030 सम्ममा मंगलमा मानव जातिलाई ओराल्ने प्रयास विभिन्न वैज्ञानिक संस्थाहरूले गरिरहेका छन्।

मंगल ग्रहका उपग्रहहरू

• मंगल ग्रहका दुई उपग्रह छन्: Phobos र Deimos।
• Phobos ठूलो उपग्रह हो।
• Deimos सानो उपग्रह हो।
• Deimos हाम्रो सौर्यमण्डलको सबैभन्दा सानो उपग्रह मानिन्छ।

मंगल ग्रहको कक्षमा यान पठाउने मुलुकहरू

मंगल ग्रहको सबैभन्दा अग्लो चुचुरो: Nix Olympia

• बृहस्पति ग्रहको नामकरण रोमन देवताहरूका राजा Jupiter को नामबाट गरिएको हो।
• सूर्यबाट दूरीको आधारमा पाँचौँ स्थानमा पर्ने ग्रह हो।
• क्षेत्रफलको आधारमा सौर्यमण्डलको सबैभन्दा ठूलो ग्रह हो।
• यसलाई King of Planets भनिन्छ।

बृहस्पतिका उपग्रह

• NASA Solar System Exploration अनुसार बृहस्पतिमा 95 उपग्रह छन्।
• बृहस्पतिको सबैभन्दा ठूलो उपग्रह Ganymede हो।
• सानो उपग्रह Leda हो।
• Ganymede बृहस्पतिको मात्र होइन, सौर्यमण्डलकै सबैभन्दा ठूलो प्राकृतिक उपग्रह हो।

Galilean Moon

Galileo Galilei ले सन् 1610 January 10 मा पत्ता लगाएका बृहस्पतिका उपग्रहहरूलाई Galilean Moons भनिन्छ।

• Ganymede
• Callisto
• Io
• Europa

वायुमण्डल: बृहस्पतिको वायुमण्डलमा करिब 71% Hydrogen र 24% Helium पाइन्छ।

• शनि ग्रहको नामकरण रोमन पुराणमा वर्णित किसानहरूका देवता वा भूमि देवताको नामबाट गरिएको हो।
• शनि ग्रहलाई Galileo Galilei ले सन् 1610 मा पत्ता लगाएका हुन्।
• शनि ग्रहका घेराहरू पत्ता लगाउने वैज्ञानिक Christian Huygens हुन्।
• यस ग्रहमा हिउँका साना टुक्रा, विशाल हिउँका टुक्रा र चट्टानबाट बनेका सात वटा Rings रहेका छन्।
• पहेंलो रंग भएकाले शनिलाई Yellow Planet / Golden Planet भनिन्छ।
• यसलाई सुन्दरी ग्रह पनि भनिन्छ।

शनिका उपग्रह

• NASA Solar System Exploration अनुसार शनिका 83 उपग्रह छन्।
• सबैभन्दा ठूलो उपग्रह: Titan
• सानो उपग्रह: Phoebe
• Titan बुध ग्रहभन्दा पनि ठूलो छ।

• अरुण ग्रहको नामकरण रोमन देवता शनिका पिता तथा बृहस्पतिका हजुरबुवाको नामबाट गरिएको हो।
• यसको पृष्ठभूमि निलो-हरियो रंगको हुन्छ।
• यसलाई Green Planet भनिन्छ।
• यसलाई Jupiter का हजुरबुवा र असफलताको तारा जस्ता नामले पनि चिनिन्छ।

अरुणका उपग्रह

• अरुण ग्रहमा 27 उपग्रह छन्।
• सबैभन्दा ठूलो उपग्रह: Titania
• सानो उपग्रह: Miranda

• वरुण ग्रहको नामकरण रोमन पुराणका जल देवताको नामबाट गरिएको हो।
• यसलाई Verrier Planet पनि भनिन्छ।
• पृथ्वीबाट सबैभन्दा टाढा रहेको ग्रह पनि वरुण हो।
• यसलाई जलदेवताका ग्रह र हल्का पहेंलो रंगको ग्रह पनि भनिन्छ।

वरुणका उपग्रह

• वरुण ग्रहमा 14 उपग्रह छन्।
• सबैभन्दा ठूलो उपग्रह: Triton
• सानो उपग्रह: Hippocamp

• हटाइएको मिति: सन् 2006 August 23 र 24 मा चेक गणतन्त्रको राजधानी Prague मा भएको बैठक।
• हटाउने संस्था: International Astronomical Union (IAU)
• IAU को 26 औँ महासभाको निर्णयअनुसार यम ग्रहलाई ग्रहहरूको सूचीबाट हटाइएको हो।
• सन् 2006 September 1 बाट यमलाई औपचारिक रूपमा ग्रह सूचीबाट हटाइयो।
• हाल यमलाई Dwarf Planet समूहमा राखिएको छ।

International Astronomical Union (IAU)

• स्थापना मिति: 2019 July 29
• अन्तर्राष्ट्रिय खगोल दिवस: October 3
• IAU को प्रधान कार्यालय: Paris, France

साँझ वा बिहानको तारा

• पृथ्वीभन्दा नजिकबाट सूर्यलाई परिक्रमा गर्ने ग्रहहरू बुध र शुक्र हुन्।
• यी ग्रहहरूलाई बिहान वा साँझको तारा भनिन्छ।
• यदि विकल्पमा शुक्र छैन भने बिहान/साँझको तारा बुध मान्नुपर्छ।

चट्टानी / स्थलीय / भित्री ग्रह

बुध, शुक्र, पृथ्वी र मंगललाई चट्टानी वा स्थलीय ग्रह भनिन्छ। मंगल र बृहस्पतिको बीचका क्षुद्रग्रहभन्दा सूर्य नजिक रहेका ग्रहहरूलाई भित्री ग्रह भनिन्छ।

ग्यासीय / बाहिरी ग्रह

बृहस्पति, शनि, अरुण र वरुणलाई ग्यासीय वा बाहिरी ग्रह भनिन्छ।

क्षुद्रग्रह

चट्टानी ग्रह र ग्यासीय ग्रहको बीचमा अर्थात् मंगल र बृहस्पतिको बीचमा पर्ने आकाशीय पिण्डहरूलाई क्षुद्रग्रह भनिन्छ।

Ice Giants

Ice Giants भनिने ग्रहहरू अरुण र वरुण हुन्। यी ग्रहहरूमा पानी, मिथेन र अमोनियाका ढिक्काहरू बरफको रूपमा पाइन्छन्।

Jovian Planets

Jovian ग्रहहरू बृहस्पति, शनि, अरुण र वरुण हुन्। बाहिरी ग्रहहरूमध्ये बृहस्पति जस्तो ठूलो ग्रहलाई Jovian ग्रह भनिन्छ।

• हाम्रो सौर्यमण्डलमा रहेका ग्रहहरू र क्षुद्रग्रहहरूको परिक्रमा गर्ने खगोलीय पिण्डलाई उपग्रह भनिन्छ।
• उपग्रहहरूलाई प्राकृतिक र मानव निर्मित गरी दुई भागमा विभाजन गर्न सकिन्छ।
• पृथ्वीको एउटा उपग्रह छ: चन्द्रमा
• ग्रहहरूको वरिपरि 200 भन्दा बढी प्राकृतिक उपग्रह छन्।
• उपग्रहहरूको आफ्नै प्रकाश हुँदैन।
• उपग्रह नभएका ग्रहहरू बुध र शुक्र हुन्।
• सौर्यमण्डलको सबैभन्दा ठूलो प्राकृतिक उपग्रह Ganymede हो।
• सबैभन्दा सानो उपग्रह Deimos हो।

• चन्द्रमा पृथ्वीको एक मात्र प्राकृतिक उपग्रह हो।
• यो सौर्यमण्डलको पाँचौँ ठूलो उपग्रह हो।
• चन्द्रमाको अध्ययन गर्ने विज्ञानलाई Selenology भनिन्छ।
• चन्द्रमा पृथ्वीबाट 384,400 कि.मि. टाढा छ।
• चन्द्रमाको प्रकाश पृथ्वीमा आइपुग्न 1.3 सेकेन्ड लाग्छ।
• चन्द्रमाले पृथ्वीलाई एक फन्को परिक्रमा गर्न 27 दिन 7 घण्टा 43 मिनेट 11 सेकेन्ड लगाउँछ। यसलाई Sidereal Month भनिन्छ।
• एक पूर्णिमादेखि अर्को पूर्णिमासम्म वा एक औँसीदेखि अर्को औँसीसम्मको अवधि 29 दिन 12 घण्टा 44 मिनेट 3 सेकेन्ड हुन्छ। यसलाई Synodic Month भनिन्छ।
• चन्द्रमाको आफ्नै प्रकाश हुँदैन भन्ने कुरा Galileo Galilei ले पत्ता लगाएका हुन्।
• सौर्य सम्वत् 365 दिनको हुन्छ भने चन्द्र सम्वत् 354 दिनको हुन्छ।
• चन्द्रमाको सतहको गुरुत्वबल पृथ्वीको गुरुत्वबलको 1/6 मात्र हुन्छ।
• चन्द्रमाको सबैभन्दा अग्लो पहाड Mons Huygens हो।

चन्द्रमाको सतहमा पुगेको पहिलो देश र यान

• पहिलो देश: सोभियत संघ
• पहिलो यान: Luna-2
• Luna-2 लाई सन् 1959 September 12 मा चन्द्रमाको सतहमा सफलतापूर्वक अवतरण गराइएको थियो।

चन्द्रमामा पहिलो मानव पाइला

• पहिलो व्यक्ति: Neil Armstrong
• देश: अमेरिका
• यान: Apollo-11
• मिति: सन् 1969 July 21
• Armstrong पछि चन्द्र धरातलमा ओर्लिने व्यक्ति: Buzz Edwin Aldrin
• उनीहरूले पाइला राखेको स्थान: Sea of Tranquility Base
• उनीहरू सन् 1969 July 24 मा प्रशान्त महासागरमा फर्किएका थिए।

Sputnik-1

• पहिलो मानव निर्मित / कृत्रिम उपग्रह Sputnik-1 हो।
• सन् 1957 October 4 मा सोभियत संघद्वारा पृथ्वीको तल्लो कक्षमा प्रक्षेपण गरिएको थियो।

Sputnik-2

• पृथ्वीको कक्षमा प्रक्षेपण गरिएको दोस्रो अन्तरिक्ष यान।
• जीवित जनावर बोकेको पहिलो यान।
• यसमा Laika नामको सोभियत अन्तरिक्ष कुकुर पठाइएको थियो।
• प्रक्षेपण: सन् 1957 November 2

Vostok-1 र Yuri Gagarin

• Vostok-1 इतिहासको पहिलो मानव कक्षीय अन्तरिक्ष उडान थियो।
• रूसी नागरिक Yuri Gagarin अन्तरिक्षमा जाने पहिलो व्यक्ति बने।
• यससँगै मानवलाई अन्तरिक्षमा पठाउने पहिलो मुलुक सोभियत रूस बन्यो।

Vostok-6 र Valentina Tereshkova

• अन्तरिक्षमा जाने पहिलो महिला Valentina Tereshkova हुन्।
• उनी सन् 1963 June 13 मा Vostok-6 यानबाट अन्तरिक्षमा पुगेकी थिइन्।

• अन्तरिक्ष यात्रा सम्बन्धी अध्ययन गर्ने विज्ञानलाई Astronautics भनिन्छ।
• Yuri Gagarin लाई अन्तरिक्षको कोलम्बस भनिन्छ।
• रूसका अन्तरिक्ष यात्रीलाई Cosmonaut भनिन्छ।
• अमेरिकाका अन्तरिक्ष यात्रीलाई Astronaut भनिन्छ।
• अन्तरिक्षमा प्रवेश गर्ने प्रथम ५ मुलुक: रूस, संयुक्त राज्य अमेरिका, फ्रान्स, जापान र चीन।

महत्वपूर्ण अन्तरिक्ष व्यक्तित्वहरू

• अन्तरिक्ष पर्यटनको सुरुवात Russian Space Agency बाट सन् 2001 मा भएको मानिन्छ।
• पहिलो अन्तरिक्ष पर्यटक Dennis Tito हुन्।
• Dennis Tito अमेरिकी नागरिक थिए र उनले सन् 2001 मा अन्तरिक्ष भ्रमण गरी 9 दिन बिताएर फर्केका थिए।
• उनले यात्रा गरेको अन्तरिक्ष यानको नाम Soyuz थियो।
• पहिलो महिला अन्तरिक्ष पर्यटक Anousheh Ansari हुन्।

नेपालीस्याट–१

• नेपालले प्रक्षेपण गरेको पहिलो भू–उपग्रहको नाम नेपालीस्याट–१ हो।
• प्रक्षेपण मिति: 2019 April 18 अर्थात् 2076 वैशाख 5 गते
• प्रक्षेपण स्थान: Virginia Air and Space Center / NASA, अमेरिका
• नेपालीस्याट–१ जापानको Kyushu Institute of Technology मा अध्ययनरत दुई नेपाली आभास मास्के र हरिराम श्रेष्ठ ले बनाएका थिए।
• यो BIRDS-3 Satellite Project अन्तर्गत श्रीलंकाको उपग्रह “Raavana-1” सँगै प्रक्षेपण गरिएको थियो।

जब पृथ्वी र चन्द्रमा एक-अर्काको छायाबाट गुज्रन्छन्, तब हामी ग्रहण लागेको देख्छौं।

सूर्य ग्रहण (Solar Eclipse)

• जब सूर्य र पृथ्वीको बीचमा चन्द्रमा आउँछ, सूर्यका किरणहरू चन्द्रमाले छेक्दा पृथ्वीमा छायाँ पर्छ र सूर्य ग्रहण लाग्छ।
• सूर्य ग्रहण औँसीको दिन वा New Moon को समयमा लाग्छ।
• सूर्य ग्रहणको अवधि बढीमा 8 मिनेट सम्मको हुन्छ।
• वर्षमा बढीमा 5 वटा सूर्य ग्रहण देख्न सकिन्छ।

चन्द्र ग्रहण (Lunar Eclipse)

• जब सूर्य र चन्द्रमाको बीचमा पृथ्वी पर्छ, पृथ्वीको छायाँ चन्द्रमामा पर्दा चन्द्र ग्रहण लाग्छ।
• चन्द्र ग्रहणमा चन्द्रमाको पूर्वी भाग पहिले ढाकिन्छ।
• राति पृथ्वीबाट चन्द्र ग्रहण देख्न सकिन्छ।
• वर्षमा बढीमा 3 वटा चन्द्र ग्रहण देख्न सकिन्छ।
• चन्द्र ग्रहण सामान्यतया 30 मिनेटदेखि केही घण्टासम्म रहन्छ।
• चन्द्रमा पूर्ण भएको समयमा मात्र चन्द्र ग्रहण लाग्न सक्छ।

चन्द्र ग्रहण लाग्ने कारणहरू

• प्रकाशले सिधा रेखामा यात्रा गर्नु।
• पृथ्वीको छायाँ चन्द्रमाको सतहमा पर्नु।
• सूर्य, पृथ्वी र चन्द्रमा एउटै रेखामा पर्नु।
• पृथ्वीले आफ्नो कक्षमा सूर्यको परिक्रमा गर्नु र चन्द्रमाले आफ्नो कक्षमा पृथ्वीको परिक्रमा गर्नु।

• वैज्ञानिक समुदायको सर्वसम्मति अनुसार ब्रह्माण्डको उमेर 13.7 billion वर्षभन्दा बढी भएको मानिन्छ।
• सौर्यमण्डल करिब 4.5 billion वर्ष पहिले बनेको मानिन्छ।
• पृथ्वी जीवको अस्तित्व भएको एक मात्र ज्ञात ग्रह हो।
• पृथ्वीले सूर्यलाई परिक्रमा गर्छ र आफ्नो अक्षमा पनि घुम्छ।
• दिन–रात पृथ्वीको घूर्णनका कारण हुन्छ।
• ऋतु परिवर्तन पृथ्वीको अक्षको झुकाव र सूर्यको परिक्रमाका कारण हुन्छ।

पृथ्वीको बाह्य सतहदेखि केन्द्रसम्मको बनोटलाई पृथ्वीको आन्तरिक बनोट भनिन्छ। यसलाई मुख्यतः तीन भागमा विभाजन गरिन्छ।

Crust (क्रस्ट)

• क्रस्ट पृथ्वीको चिसो, पातलो र बाहिरी तह हो।
• यसको माथिल्लो भागमा ग्रेनाइट र तल्लो भागमा बेसाल्ट धातु पाइन्छ।
• क्रस्टले पृथ्वीको आयतनको करिब 1% भाग बनाउँछ।
• क्रस्टमा धेरै पाइने तत्वहरू: Oxygen, Silicon र Aluminium हुन्।
• क्रस्ट दुई प्रकारका हुन्छन्: महासागरीय क्रस्ट र महाद्वीपीय क्रस्ट।

Mantle (आवरण)

• Crust र Core को बीचमा पर्ने मध्य तहलाई Mantle भनिन्छ।
• यो तातो र ठोस चट्टानबाट बनेको हुन्छ।
• भूकम्पीय तरंग, ताप प्रवाह र उल्कापिण्डबाट प्राप्त प्रमाणका आधारमा Mantle चट्टानबाट बनेको पुष्टि गरिएको छ।

Core (कोर)

• पृथ्वीको केन्द्रमा बाक्लो धातुको कोर हुन्छ।
• कोर करिब 3500 km बाक्लो हुन्छ।
• कोरको करिब 85% भाग फलाम र बाँकी ठूलो भाग निकेलबाट बनेको मानिन्छ।
• कोरको तापक्रम अत्यधिक हुन्छ।

कर्कट रेखा (Tropic of Cancer)

• पृथ्वीको 23.5° उत्तरी गोलार्द्धलाई कर्कट रेखा भनिन्छ।
• June 21 मा सूर्यको प्रकाश कर्कट रेखामाथि सिधा पर्छ।
• यस दिन उत्तरी गोलार्द्धमा सबैभन्दा लामो दिन हुन्छ।
• June 21 लाई कर्कट क्रान्ति पनि भनिन्छ।

मकर रेखा (Tropic of Capricorn)

• पृथ्वीको 23.5° दक्षिणी गोलार्द्धलाई मकर रेखा भनिन्छ।
• December 22 मा सूर्यको प्रकाश मकर रेखामाथि सिधा पर्छ।
• यस दिन उत्तरी गोलार्द्धमा सबैभन्दा छोटो दिन र सबैभन्दा लामो रात हुन्छ।
• December 22 लाई मकर क्रान्ति पनि भनिन्छ।

सम्पात (Equinox)

• पृथ्वीमा दिन र रात बराबर हुने अवस्थालाई सम्पात भनिन्छ।
• दिन र रात बराबर March 21 र September 23 मा हुन्छ।
• March 21 लाई वसन्त सम्पात भनिन्छ।
• September 23 लाई शरद सम्पात भनिन्छ।
• यस दिन सूर्य भूमध्य रेखामाथि लम्ब रूपमा पर्छ।
• भूमध्य रेखामाथि सूर्यको प्रकाश वर्षमा दुई पटक सिधा पर्छ।

राशि

• राशिहरूको संख्या 12 हुन्छ।
• पहिलो राशि मेष हो।
• अन्तिम राशि मीन हो।
• पृथ्वीलाई एउटा राशि पार गर्न 1 महिना लाग्छ।

नक्षत्र

• नक्षत्रहरू 27 वटा हुन्छन्।
• पहिलो नक्षत्र अश्विनी हो।
• अन्तिम नक्षत्र रेवती हो।
• ज्योतिषशास्त्र वा नक्षत्रशास्त्रको अध्ययन गर्ने विज्ञानलाई Astrology भनिन्छ।