विज्ञान प्रविधि र स्वास्थ्य सम्बन्धी महत्त्वपूर्ण जानकारी

विज्ञान र प्रविधि

नेपालमा प्रत्येक वर्ष असोज १ गते राष्ट्रिय विज्ञान दिवस मनाइन्छ ।

  • वि.सं. २०१७ मा पहिलो पटक विज्ञान दिवस मनाइएको हो ।
  • वि.सं. २०१३ मा पाटन साइन्स कलेज स्थापना भएको दिनको सम्झनामा यो दिवस मनाइन्छ ।
  • वि.सं. २०६३ देखि नियमित रूपमा राष्ट्रिय विज्ञान दिवस मनाउन थालिएको हो ।

विज्ञान दिवसका नारा

  • विज्ञान, प्रविधि र नवप्रवर्तन : सामाजिक तथा आर्थिक रूपान्तरण
  • विज्ञान र प्रविधिमा लगानी : समुन्नति र समृद्धिको आधार

अन्तर्राष्ट्रिय विज्ञान दिवस

अन्तर्राष्ट्रिय विज्ञान दिवस नोभेम्बर १० मा मनाइन्छ । यो दिवस UNESCO द्वारा सन् २००२ बाट मनाउन सुरु गरिएको हो ।

Father of Science (विज्ञानका पिता)

क्रम विषय वैज्ञानिक
१Father of ScienceAlbert Einstein
२Father of PhysicsIsaac Newton
३Father of Biology / ZoologyAristotle
४Father of BotanyTheophrastus
५Father of Modern ChemistryRobert Boyle
६Father of MicrobiologyLouis Pasteur
७Father of GeneticsGregor Mendel
८Father of Computer ScienceCharles Babbage

प्रमुख वैज्ञानिक सिद्धान्तहरू

  • गुरुत्वाकर्षणको नियम – Isaac Newton
  • सापेक्षतावादको सिद्धान्त – Albert Einstein
  • विकासवादको सिद्धान्त – Charles Darwin
  • Quantum Theory – Max Planck
  • Big Bang Theory – Georges Lemaitre

विज्ञानका शाखाहरू

  • Zoology – जनावर अध्ययन गर्ने विज्ञान
  • Botany – वनस्पति अध्ययन गर्ने विज्ञान
  • Genetics – वंशाणुगत अध्ययन गर्ने विज्ञान
  • Pathology – रोग अध्ययन गर्ने विज्ञान
  • Virology – भाइरस अध्ययन गर्ने विज्ञान
  • Psychology – मानसिक अवस्था अध्ययन गर्ने विज्ञान

Albert Einstein (Father of Science)

  • जन्म १४ मार्च १८७९ मा जर्मनीको उल्म शहरमा भएको थियो भने मृत्यु १८ अप्रिल १९५५ मा अमेरिका स्थित प्रिन्सटन अस्पतालमा भएको थियो ।
  • सापेक्षतावादको सिद्धान्त (Theory of Relativity) प्रतिपादन गरेका थिए ।
  • E = mc² समीकरण प्रतिपादन गरेका थिए ।
  • Photo-electric Effect को लागि सन् १९२१ मा नोबेल पुरस्कार प्राप्त गरेका थिए ।
  • Unified Field Theory मा अनुसन्धान गरिरहेका अवस्थामा मृत्यु भएको थियो ।
  • उनको मस्तिष्क सुरक्षित गरी राखिएको छ ।

Sir Isaac Newton (Father of Physics)

  • जन्म २५ डिसेम्बर १६४२ मा बेलायतमा भएको थियो ।
  • गुरुत्वाकर्षणको नियम प्रतिपादन गरेका थिए ।
  • गति सम्बन्धी तीन नियम प्रतिपादन गरेका थिए ।
  • Calculus को विकास गरेका थिए ।
  • Optics नामक पुस्तक लेखेका थिए ।
  • प्रसिद्ध पुस्तक Philosophiae Naturalis Principia Mathematica लेखेका थिए ।

Michael Faraday (Father of Electricity)

  • जन्म २२ सेप्टेम्बर १७९१ मा बेलायतमा भएको थियो ।
  • विद्युत् चुम्बकीय प्रेरणको सिद्धान्त प्रतिपादन गरेका थिए ।
  • डायनमो, मोटर र जेनेरेटरको विकास गरेका थिए ।
  • Electrolysis को नियम प्रतिपादन गरेका थिए ।

John Dalton

  • परमाणु सिद्धान्त (Atomic Theory) प्रतिपादन गरेका थिए ।
  • बहु अनुपातको नियम प्रतिपादन गरेका थिए ।
  • Color Blindness रोगको अध्ययन गरेका थिए ।

Charles Darwin

  • प्राकृतिक छनोटद्वारा विकास (Theory of Evolution) प्रतिपादन गरेका थिए ।
  • On the Origin of Species पुस्तक लेखेका थिए ।
  • मानव र बाँदरको सम्बन्धबारे अध्ययन गरेका थिए ।

Thomas Alva Edison

  • जन्म ११ फेब्रुअरी १८४७ मा अमेरिकाको ओहायो राज्यमा भएको थियो भने मृत्यु १८ अक्टोबर १९३१ मा न्यू जर्सी, अमेरिकामा भएको थियो ।
  • उनलाई “वैज्ञानिकहरूको पिता” तथा “आविष्कारका पिता” भनिन्छ ।
  • पहिलो टेलिग्राफ आविष्कार गरेका थिए ।
  • टेलिफोन, ग्रामोफोन, चलचित्र क्यामेरा, प्रोजेक्टर, लाउड स्पिकर, इलेक्ट्रिक बल्ब जस्ता आविष्कार गरेका थिए ।
  • सबैभन्दा धेरै (१०९३) आविष्कार गर्ने वैज्ञानिक हुन् ।
  • उनको प्रसिद्ध भनाइ : Genius is one percent inspiration and ninety-nine percent perspiration.

Louis Pasteur

  • जन्म २७ डिसेम्बर १८२२ मा फ्रान्समा भएको थियो भने मृत्यु २८ सेप्टेम्बर १८९५ मा फ्रान्समै भएको थियो ।
  • Pasteurization विधि आविष्कार गरेका थिए ।
  • Germ Theory of Disease प्रतिपादन गरेका थिए ।
  • रेबीज रोगविरुद्धको खोप विकास गरेका थिए ।
  • Microbiology का पिता हुन् ।
  • उनको प्रसिद्ध भनाइ : Do not put forward anything that you cannot prove by experiment.

Guglielmo Marconi

  • जन्म २५ अप्रिल १८७४ मा इटालीमा भएको थियो भने मृत्यु २० जुलाई १९३७ मा इटालीमै भएको थियो ।
  • रेडियोको आविष्कार गरेका थिए ।
  • Wireless Telegraphy को विकास गरेका थिए ।
  • सन् १९०९ मा नोबेल पुरस्कार प्राप्त गरेका थिए ।

Madam Marie Curie

  • जन्म ७ नोभेम्बर १८६७ मा पोल्याण्डमा भएको थियो ।
  • Radium र Polonium तत्वको खोज गरेकी थिइन् ।
  • दुई पटक नोबेल पुरस्कार प्राप्त गर्ने पहिलो महिला हुन् ।
  • रेडियोधर्मिताको क्षेत्रमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याइन् ।

Gregor Johann Mendel

  • वंशाणुगत गुणको अध्ययन गरेका थिए ।
  • Genetics का पिता मानिन्छन् ।
  • मटरको बिरुवामा प्रयोग गरी वंशाणुगत नियम प्रतिपादन गरेका थिए ।

महत्वपूर्ण वैज्ञानिक आविष्कारहरू

आविष्कार वैज्ञानिक देश वर्ष
टेलिफोनAlexander Graham Bellअमेरिका१८७६
रेडियोGuglielmo Marconiइटाली१८९५
कम्प्युटरCharles Babbageइङ्गल्याण्ड१८३७
एक्स-रेWilhelm Röntgenजर्मनी१८९५
पेनिसिलिनAlexander Flemingस्कटल्याण्ड१९२८
डाइनामाइटAlfred Nobelस्विडेन१८६७
एयर कन्डिसनरWillis Carrierअमेरिका१९०२
फाउन्टेन पेनLewis Watermanअमेरिका१८८४
रेफ्रिजरेटरJames Harrisonस्कटल्याण्ड१८५६
हेलिकप्टरIgor Sikorskyअमेरिका१९३९
मोटर कारKarl Benzजर्मनी१८८५
रेडारRobert Watson Wattबेलायत१९३५
प्रिन्टिङ प्रेसJohannes Gutenbergजर्मनी१४५०

महत्वपूर्ण चिकित्सकीय आविष्कार तथा खोज

खोज वैज्ञानिक
इन्सुलिनFrederick Banting
पेनिसिलिनAlexander Fleming
रेबीज खोपLouis Pasteur
पोलियो खोपJonas Salk
एनस्थेसियाWilliam Morton

महत्वपूर्ण ग्यासहरूको खोज

ग्यास वैज्ञानिक
हाइड्रोजनHenry Cavendish
अक्सिजनJoseph Priestley
नाइट्रोजनDaniel Rutherford
हेलियमWilliam Ramsay

महत्वपूर्ण नियम तथा सिद्धान्त

  • ओहमको नियम – George Simon Ohm
  • बोयलको नियम – Robert Boyle
  • चार्ल्सको नियम – Jacques Charles
  • अभिकर्षणको नियम – Isaac Newton
  • सापेक्षतावादको सिद्धान्त – Albert Einstein

विज्ञानका विभिन्न शाखाहरू

  • Zoology – जनावरको अध्ययन गर्ने विज्ञान
  • Botany – वनस्पतिको अध्ययन गर्ने विज्ञान
  • Genetics – वंशाणुगत गुणको अध्ययन गर्ने विज्ञान
  • Pathology – रोगसम्बन्धी अध्ययन गर्ने विज्ञान
  • Virology – भाइरससम्बन्धी अध्ययन गर्ने विज्ञान
  • Psychology – मानसिक अवस्था अध्ययन गर्ने विज्ञान
  • Astrology – नक्षत्र तथा ग्रहसम्बन्धी अध्ययन

विज्ञानका थप शाखाहरू

  • Seismology – भूकम्पको उत्पत्ति, तरंग तथा प्रभावको अध्ययन गर्ने विज्ञान ।
  • Psychology – मानव मानसिक व्यवहार तथा अवस्थाको अध्ययन गर्ने विज्ञान ।
  • Pomology – फलफूलको अध्ययन गर्ने विज्ञान ।
  • Agronomy – कृषि तथा बाली उत्पादनसम्बन्धी अध्ययन गर्ने विज्ञान ।
  • Virology – भाइरससम्बन्धी अध्ययन गर्ने विज्ञान ।
  • Entomology – कीरा फट्याङ्ग्राको अध्ययन गर्ने विज्ञान ।
  • Demography – जनसंख्या अध्ययन गर्ने विज्ञान ।
  • Archaeology – पुरातात्त्विक अवशेषहरूको अध्ययन गर्ने विज्ञान ।

महत्वपूर्ण वैज्ञानिकहरू र तिनका योगदान

Alexander Fleming

  • पेनिसिलिनको खोज सन् १९२८ मा गरेका थिए ।
  • यस खोजका लागि सन् १९४५ मा नोबेल पुरस्कार प्राप्त गरेका थिए ।

Benjamin Franklin

  • बिजुली चम्कने छडी (Lightning Rod) को आविष्कार गरेका थिए ।
  • विद्युत् सम्बन्धी महत्वपूर्ण प्रयोग गरेका थिए ।

James Watt

  • Steam Engine को विकास गरेका थिए ।
  • औद्योगिक क्रान्तिमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका थिए ।

Nikola Tesla

  • AC Current प्रणालीको विकास गरेका थिए ।
  • विद्युत् मोटर तथा ट्रान्सफर्मरको विकासमा योगदान पुर्‍याएका थिए ।

महत्वपूर्ण सिद्धान्त तथा नियमहरू

  • डार्विनको विकासवाद – Charles Darwin
  • न्युटनको गति सम्बन्धी नियम – Isaac Newton
  • ओहमको नियम – George Simon Ohm
  • बोयलको नियम – Robert Boyle
  • चार्ल्सको नियम – Jacques Charles
  • एभोगाड्रोको नियम – Amedeo Avogadro

महत्वपूर्ण आविष्कार र आविष्कारक

आविष्कार आविष्कारक
रेडियोGuglielmo Marconi
टेलिभिजनJohn Logie Baird
टाइपराइटरChristopher Latham Sholes
ट्रान्जिस्टरJohn Bardeen
जेट इन्जिनFrank Whittle

अन्य महत्वपूर्ण वैज्ञानिकहरू

Stephen Hawking

  • आधुनिक भौतिकशास्त्रका महान वैज्ञानिक हुन् ।
  • Black Hole तथा Cosmology क्षेत्रमा महत्वपूर्ण योगदान दिएका छन् ।
  • प्रसिद्ध पुस्तक “A Brief History of Time” लेखेका छन् ।
  • ALS रोगबाट पीडित थिए ।

Galileo Galilei

  • आधुनिक खगोलशास्त्रका पिता मानिन्छन् ।
  • Heliocentric Theory लाई समर्थन गरेका थिए ।
  • टेलिस्कोपको प्रयोग गरेर ग्रहहरूको अध्ययन गरेका थिए ।

Copernicus

  • सूर्य केन्द्रित सिद्धान्त (Heliocentric Theory) प्रतिपादन गरेका थिए ।
  • पृथ्वी सूर्यको वरिपरि घुम्छ भन्ने धारणा प्रस्तुत गरेका थिए ।

James Clerk Maxwell

  • Electromagnetic Waves को सिद्धान्त प्रतिपादन गरेका थिए ।
  • विद्युत् र चुम्बकत्वलाई एउटै सिद्धान्तमा समेटेका थिए ।

Max Planck

  • Quantum Theory प्रतिपादन गरेका थिए ।
  • आधुनिक क्वान्टम भौतिकशास्त्रका पिता मानिन्छन् ।

महत्वपूर्ण यन्त्र तथा उपकरणहरू

उपकरण वैज्ञानिक
थर्मोमिटरGalileo Galilei
बैरोमिटरEvangelista Torricelli
माइक्रोस्कोपAntonie van Leeuwenhoek
टेलिस्कोपGalileo Galilei
स्टेथोस्कोपRene Laennec

महत्वपूर्ण भौतिक स्थिरांक

  • गुरुत्वीय त्वरण (g) = 9.8 m/s²
  • प्रकाशको वेग = 3 × 10⁸ m/s
  • बोल्ट्जमान स्थिरांक
  • प्लांक स्थिरांक

महत्वपूर्ण दिवसहरू

  • राष्ट्रिय विज्ञान दिवस (नेपाल) – असोज १
  • अन्तर्राष्ट्रिय विज्ञान दिवस – नोभेम्बर १०
  • विश्व वातावरण दिवस – जुन ५
  • विश्व स्वास्थ्य दिवस – अप्रिल ७

निष्कर्ष

विज्ञान र प्रविधिले मानव जीवनलाई सरल, सुरक्षित र आधुनिक बनाएको छ । वैज्ञानिकहरूको योगदानले आजको सभ्य समाज निर्माण सम्भव भएको हो ।

साथीहरूसँग यो पोस्ट सेयर गर्नुहोस्

अघिल्लो पोस्ट हेर्नुहोस् अर्को पोस्ट हेर्नुहोस्
यो पोस्टमा अहिलेसम्म कसैले कमेन्ट गरेको छैन
कमेन्ट गर्न यहाँ क्लिक गर्नुहोस्

tirthuprety नीति नियमको पालना गरी कमेन्ट गर्नुहोस् , प्रत्येक कमेन्ट समीक्षा गरिनेछ।

comment url