अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध तथा संघसंस्था

अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध :

नेपालको परराष्ट्र नीतिका प्रवर्तक पृथ्वीनारायण शाह हुन् ।
नेपालको आधुनिक परराष्ट्र नीतिका प्रवर्तक राजा महेन्द्र हुन् ।
नेपाल संयुक्त राष्ट्र संघको अन्तर्राष्ट्रिय संस्था (Economic Commission for Asia and the Far East/ECAFE) हो ।

जेनेभा कोड र म्याग्नी चार्टा :

नेपालमा वैदेशिक मामिलाका लागि समर्पित पहिलो संस्था जेनेभा कोड हो ।
वि.सं. १९५६ मा राजा पृथ्वीनारायण शाहले नेपालको एकीकरण युरोपेली वैदेशिक मामिला, व्यापार तथा वाणिज्यको सम्बन्ध विस्तार गर्न जेनेभा कोड नामको कार्यालय स्थापना गरेका थिए ।
भीमसेन थापाको कार्यकालमा जेनेभा कोडको नाम परिवर्तन गरी “म्याग्नी चार्टा” राखिएको थियो र उक्त कार्यालय परराष्ट्र कार्यालयको रूपमा राखिएको थियो ।

नेपाल र वर्तमान अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध :

विदेशमा रहेका नेपाली राजदूतावास (Embassy of Nepal) को संख्या : ३०
संयुक्त राष्ट्रसंघका लागि स्थायी नियोग : ३ वटा (जेनेभा, भियना र न्यूयोर्क)
महावाणिज्य दूतावास (Consulates General of Nepal) को संख्या : ७ वटा (हङकङ, ल्हासा, कोलकाता, साउदी अरब, न्यूयोर्क, बान्कक र छेङ्दु)
नेपालमा रहेका विदेशी आवासीय राजदूतावास (Residential Diplomatic Missions) : २९
नेपालमा रहेका विदेशी गैरआवासीय राजदूतावास (Non-Residential Diplomatic Missions) : ५१

नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध सम्बन्धी नीति :

नेपालको सार्वभौमसत्ता, भौगोलिक अखण्डता, स्वाधीनता राष्ट्रिय हितको रक्षा गर्न क्रियाशील रहँदै
- संयुक्त राष्ट्रसंघको बडापत्र,
- असहस्तक्षेप,
- पञ्चशीलको सिद्धान्त,
- अन्तर्राष्ट्रिय कानुन र
- विश्व शान्तिको सामान्य आधारमा राष्ट्रको सर्वोपरि हितलाई ध्यानमा राखी नेपालले स्वतन्त्र परराष्ट्र नीति सञ्चालन गर्दछ ।

पञ्चशीलको सिद्धान्त

सन १९५५ अप्रिल १८–२९ मा इन्डोनेशियाको बान्डुङमा भएको सम्मेलनद्वारा

पारित सिद्धान्त नै पञ्चशीलको सिद्धान्त हो ।

आयोजक मुलुक : इन्डोनेशिया, बर्मा (म्यानमार), भारत, पाकिस्तान, श्रीलंका
पञ्चशीलको सिद्धान्त राज्यहरू बीचको सम्बन्धलाई शासन गर्ने सिद्धान्तहरूको रूपमा स्थापित गर्ने माध्यम हो ।
यो सम्मेलनमा नेपाल सहित २९ मुलुकले भाग लिएका थिए ।
नेपालबाट सो सम्मेलनमा तत्कालीन राजा महेन्द्रले भाग लिएका थिए ।

द्विपक्षीय सम्बन्ध

नेपालसँग द्विपक्षीय सम्बन्ध कायम गर्ने पहिलो मुलुक तत्कालीन ग्रेट ब्रिटेन (बेलायत) हो ।
नेपालसँग वि.सं. २००७ (सन् १९५०) अगाडि द्विपक्षीय सम्बन्ध स्थापना गर्ने मुलुकको संख्या ४ वटा थियो ।
प्रजातन्त्र स्थापना पश्चात वि.सं. २००७ साल पछि नेपालसँग द्विपक्षीय सम्बन्ध कायम गर्ने पहिलो मुलुक चीन हो ।
नेपालले हाल (२०२३ फेब्रुअरी १६) सम्म १७८ वटा मुलुकसँग द्विपक्षीय सम्बन्ध कायम गरेको छ ।
नेपालसँग द्विपक्षीय सम्बन्ध कायम गर्ने अन्तिम मुलुक मालावी हो ।

नेपालसँग द्विपक्षीय सम्बन्ध कायम गर्ने १० प्रमुख मुलुक

क्रम संख्या	मुलुक	द्विपक्षीय सम्बन्ध कायम मिति
१.	ग्रेट ब्रिटेन (संयुक्त अधिराज्य)	१९६६ मार्च ८ (१९२३ मे १७)
२.	संयुक्त राज्य अमेरिका	१९४७ अप्रिल २५
३.	भारत	१९४७ जुन १३
४.	फ्रान्स	१९४९ अप्रिल २०
५.	चिन	१९५५ अगस्त १
६.	सोभियत रुस	१९५६ जुलाई २० (आधुनिक रुससँग १९९१ डिसेम्बर २५)
७.	जापान	१९५६ सेप्टेम्बर ०१
८.	स्विट्जरल्यान्ड	१९५९ नोभेम्बर १०
९.	श्रीलंका	१९५७ जुलाई ०७
१०.	इजिप्ट	१९५७ जुलाई १६

नेपालसँग द्विपक्षीय सम्बन्ध कायम गर्ने ६ महादेशका प्रथम मुलुकहरू

क्रम संख्या	महादेश	मुलुक	द्विपक्षीय सम्बन्ध कायम मिति
१.	एशिया	भारत	१९४७ जुन १३
२.	अफ्रिका	इजिप्ट	१९५७ जुलाई १६
३.	उत्तर अमेरिका	संयुक्त राज्य अमेरिका	१९४७ अप्रिल २५
४.	दक्षिण अमेरिका	अर्जेन्टिना	१९६२ जनवरी १
५.	युरोप	बेलायत	१९६६ मार्च ८ (१९२३ मे १७)
६.	अष्ट्रेलिया	अष्ट्रेलिया	१९६० फेब्रुअरी १५

नेपालसँग द्विपक्षीय सम्बन्ध कायम गर्ने ७ सार्क मुलुकहरू

क्रम संख्या	मुलुक	द्विपक्षीय सम्बन्ध कायम मिति
१.	भारत	१९४७ जुन १३
२.	श्रीलंका	१९५७ जुलाई ०७
३.	पाकिस्तान	१९६० मार्च २०
४.	अफगानिस्तान	१९६१ जुलाई ०७
५.	बंगलादेश	१९७३ अप्रिल ०८
६.	माल्दिभ्स	१९८१ अगस्त ०७
७.	भुटान	१९८३ जुन ३

नेपालसँग द्विपक्षीय सम्बन्ध कायम गर्ने अन्तिम ६ मुलुकहरू

क्रम संख्या	मुलुक	द्विपक्षीय सम्बन्ध कायम मिति
१७३.	टिमोर लिष्टे	२०२२ फेब्रुअरी २१
१७४.	रिपब्लिक अफ पलाउ	२०२२ मार्च २१
१७५.	दक्षिण सुडान	२०२२ मार्च २८
१७६.	बेलिज	२०२२ अप्रिल १
१७७.	ट्रिनिडाड एण्ड टोबागो	२०२२ जुन १६
१७८.	रिपब्लिक अफ मालावी	२०२३ फेब्रुअरी १६

नेपाल बेलायत सम्बन्ध :

नेपाल आउने पहिलो बेलायती नागरिक ब्रायन हडसन (प्रताप मल्लको पालामा आएका) हुन् ।
नेपाललाई पहिलो र ठूलो प्राविधिक सहयोग गर्ने मुलुक बेलायत हो ।
बेलायतको Department For International Development (DFID) नेपालमा रहेर काम गरिरहेको दातृ निकाय हो ।

नेपाल बेलायत विविध पक्ष

वि.सं. १९०६	नेपालबाट पहिलो प्रधानमन्त्रीको रूपमा जङ्गबहादुर बेलायत भ्रमण
सन १९२३ डिसेम्बर २१	नेपाल र बेलायत बीच सम्बन्धमा मैत्रीपूर्ण सन्धि
सन १९३५	जुद्ध शमशेरको पालामा बेलायतमा नेपालको राजदूतावास स्थापना (लण्डनमा)
सन १९५० नोभेम्बर १	सुगौली सन्धि अनुसार अङ्ग्रेजलाई सुम्पिएका सन १८५० नोभेम्बर १ मा नयाँ मुलुक बाँके, बर्दिया, कैलाली र कञ्चनपुर बेलायतद्वारा नेपाललाई फिर्ता प्राप्त

बेलायतको सहयोगमा सम्पन्न परियोजना :

मदन भण्डारी राजमार्ग (धरान–धनकुटा)	महेन्द्र राजमार्गको बुटवल नारायणगढ खण्ड
बुढा निलकण्ठ स्कूल	सार्वजनिक भू–उपग्रह केन्द्रको स्थापना
कर्णाली जलविद्युत आयोजनामा प्राविधिक सहयोग	ग्रामीण विकास, औद्योगिक उत्पादन कार्यक्रम

नेपाल अमेरिका सम्बन्ध :

औपचारिक रूपमा नेपाललाई वैदेशिक सहायता प्रदान गर्ने पहिलो मुलुक अमेरिका हो ।
अमेरिकाले नेपाललाई पहिलो औपचारिक सहायता एम्बुलेन्स प्रदान कार्यक्रम अन्तर्गत २५००० अमेरिकी डलर सहयोग गरेको थियो ।
नेपालमा कार्यरत अमेरिकी दातृ निकाय US Agency For International Development (USAID) हो ।

नेपाल अमेरिका विविध पक्ष

बालाजु औद्योगिक क्षेत्र (पहिलो/थोरै उद्योग क्षेत्र)	भिमदत्त पन्त मार्ग (धनगढी–डडेलधुरा, १५५ कि.मि.)
रोपवे सेवा	नेपाल टेलिकम कर्पोरेसन
ब्याब्लोरी स्कूल (कीर्तिपुर)	केन्द्रीय तथ्याङ्क विभाग हाल राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय
जनक शिक्षा सामग्री केन्द्र लिमिटेड (सानोठिमी)	आर्थिक तथा सामाजिक विकास केन्द्र

नेपाल भारत सम्बन्ध

नेपालको पहिलो पर्यटक : सम्राट अशोक (५औं शताब्दी ई.पू. अशोकको पालामा नेपाल आएका) ।
नेपालको कुल व्यापार मध्ये भारतसँग ६५.९ प्रतिशत व्यापार रहेको छ ।
नेपालका सामान सम्बन्धमा बढी निर्यात हुने देश भारत हो ।
भारतको पहिलो राष्ट्रपति राजेन्द्रप्रसाद हुन् ।
भारतको भ्रमण गर्ने पहिलो नेपाली प्रधानमन्त्री मातृकाप्रसाद कोइराला हुन् ।
भारतको भ्रमण गर्ने पहिलो नेपाली राष्ट्रपति डा. राम बरण यादव हुन् ।

भारतको सहयोगमा सम्पन्न परियोजना :

नेपालको पहिलो अस्पताल (बिर अस्पताल) : १९५७ श्रावण १२ मा स्थापना	वि.पि. कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान
बिर गञ्ज सेन्चुरी	धापाघाटी प्रसूति गृह
गण्डक व्यारेज बहुउद्देश्यीय आयोजना	सिद्धार्थ राजमार्ग

नेपाल र चीन सम्बन्ध :

नेपाल र तिब्बतबीच प्रथम वाणिज्य सन्धि वि.सं. १७५६ मा राजा प्रताप सिंह शाहको पालामा भएको थियो ।
भारतपछि नेपालको दोस्रो ठूलो व्यापारिक साझेदार चीन हो ।
नेपालको कुल व्यापार मध्ये चीनसँग १२.६ प्रतिशत व्यापार रहेको छ ।

चीनको सहयोगमा सम्पन्न परियोजना :

बिपी स्मृति क्यान्सर अस्पताल (चितवन)	भक्तपुर क्यान्सर अस्पताल
ट्रलीबस सेवा	निजामती अस्पताल (उद्घाटन मिति : २०६६ जेठ १५)
हेटौडा कपडा उद्योग	भृकुटी कागज कारखाना
हरिसिद्धि इट्टा कारखाना	भक्तपुर इट्टा कारखाना
नारायणगढ–मुग्लिन सडकखण्ड	कोदारी राजमार्ग
पोखरा–बाग्लुङ राजमार्ग	पृथ्वी राजमार्ग
लुम्बिनी चिनियाँ कारखाना	राष्ट्रियसभा गृह
बीरेन्द्र अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन केन्द्र (नयाँ बानेश्वर)	सुनकोशी जलविद्युत आयोजना

नेपाल जापान सम्बन्ध :

जापानी भाषामा जापानलाई निप्पोन भनिन्छ, जसको अर्थ सम्बन्धी पहिलो सूर्य उदाउने देश भन्ने बुझिन्छ ।
जापानमा अध्ययनका लागि विद्यार्थी पठाउने चलन चन्द्र शमशेरको पालादेखि सुरु भएको हो । जसले ८ जना विद्यार्थी पठाएका थिए ।
नेपाललाई सबैभन्दा बढी आर्थिक सहयोग गर्ने दातृ राष्ट्र जापान हो । जापानले नेपाललाई एशियाली विकास बैंक र सार्क विकास कोष मार्फत पनि सहयोग गर्दछ ।

नेपालमा काम गर्ने जापानी दातृ निकाय

जाइका (JICA) Japan International Co-operation Agency	Overseas Co-operation Volunteers (JOCV)
Overseas Economic Co-operation Fund (OECF)

जापानको सहयोगमा सम्पन्न परियोजना :

काठमाडौँको नयाँ बसपार्क	कनको–बर्दिबास सडक (बी.पी. राजमार्ग : १६० कि.मि.)
कर्णाली झुला पुल (One Pillar Bridge)	काठमाडौँ–नौबिसे–देखी भक्तपुर सम्म सडक विस्तार
कुलेखानी जलविद्युत आयोजना	कालिगण्डकी “ए” जलविद्युत परियोजना : १४४ मेगावाट
त्रिभुवन शिक्षण अस्पताल	उदयपुर सिमेन्ट कारखाना
लुम्बिनीको विकास	रेडियो नेपाल

नेपाल रुस सम्बन्ध :

रसको सहयोगमा सम्पन्न परियोजना :

विरगंज चिनी मिल	जनकपुर चुरोट कारखाना
पानीटी जलविद्युत परियोजना	कालिमाटी अस्पताल

नेपाल फ्रान्स सम्बन्ध :

नेपाल आउने प्रथम फ्रेन्च राजदूत डेनियल डुब्रु हुन् । उनी नेपालको इतिहास लेखक शिक्षणमा कार्यरत थिए ।
फ्रान्सको उपनाम Land of the Franks / The Hexgon हो ।

सन १९७० जुन ३

फ्रेन्च आरोही मोरिस हर्जोगको नेतृत्वको फ्रेन्च दलद्वारा अन्नपूर्ण हिमाल आरोहण, मोरिस हर्जोगद्वारा नेपाल बारेको अन्नपूर्ण (Annapurna) नामक कृति सार्वजनिक । उक्त कृति हाल १७ भाषामा अनुवाद गरिएको छ ।

नेपाल जर्मन सम्बन्ध :

जर्मनीले आफ्नो एजेन्सी The German Technical Cooperation / GTZ – जर्मन प्राविधिक सहयोग नियोग मार्फत नेपाललाई सहयोग पुर्याउँछ ।
राष्ट्रिय वृक्ष लगाई महोत्सव कार्यक्रम जर्मनीको सहयोगमा सञ्चालन हुन्छ ।
युरोपको सबैभन्दा ठूलो औद्योगिक राष्ट्र जर्मनी हो ।
मध्य मर्स्याङ्दी जलविद्युत आयोजनाका लागि जर्मनीले नेपाललाई सहयोग गरेको थियो ।

नेपाल स्विट्जरल्यान्ड द्विपक्षीय सम्बन्ध :

कुनै युद्धमा भाग नलिने, आफ्नो राष्ट्रिय गान नभएको र तटस्थ राष्ट्रका रूपमा चिनिने देश स्विट्जरल्यान्ड हो ।
सन २००२ सेप्टेम्बर १० मा स्विट्जरल्यान्डले संयुक्त राष्ट्रसंघको सदस्यता लिएको थियो ।
नेपालको जिरी स्विट्जरल्यान्डको ज्युरिख शहरसँग मिल्दोजुल्दो छ