🧬 जैविक प्रविधि (Bio-Technology)
- मानव जीवनमा बोटबिरुवा तथा प्राणीको उपयोग गर्ने कार्यलाई जैविक प्रविधि भनिन्छ।
- सर्वप्रथम जैविक प्रविधि शब्द प्रयोग गर्ने व्यक्ति → Karl Ereky (Hungary, 1919)
- सर्वप्रथम Bio-Technology प्रयोग भएको देश → इजिप्ट (जोड र पाउरोटी उत्पादनमा)
- नेपालमा जैविक प्रयोगशाला रहेको स्थान → जनकपुर
- हाल कार्यान्वयनमा रहेको जैविक प्रविधि नीति → जैव प्रविधि नीति, २०६३
- जैव प्रविधिबाट सर्वप्रथम च्याउ उत्पादन गर्ने देश → चीन
- नेपालमा राष्ट्रिय कृषि आनुवंशिक केन्द्र (जिन बैंक) स्थापना → वि.सं. २०६७ असोज २१, खुमलटार (ललितपुर)
- पहिलो पटक सफलतापूर्वक क्लोन तयार गर्ने व्यक्ति → इयान विलमट
- नेपालमा सर्वप्रथम Tissue Culture Lab स्थापना → वि.सं. २०३४
- Bridge Animal भनेको → दुई फरक वर्गका जीवको लक्षण देखाउने जनावर
- गाईभैंसी तथा घरेलु चौपायामा कृत्रिम गर्भाधान प्रक्रिया → Artificial Fertilization
- जैव प्रविधिको नयाँ/पछिल्लो प्रविधि → Genetic (अनुवांशिक)
- Genetic Fingerprint प्रयोग गर्ने पहिलो देश → बेलायत (1985)
💻 सूचना प्रविधि (IT) महत्वपूर्ण प्रश्नोत्तर
नेपालमा वाइमैक्स (WiMAX) सेवा सुरु:
वि.सं. २०६९ कार्तिक २७
विश्वको सबैभन्दा पुरानो इन्टरनेट सेवा:
१९७४ – अमेरिका इमेल
विश्वमा इन्टरनेटको व्यापक प्रयोग सुरु:
सन १९९२
नेपालमा इन्टरनेट सेवा सुरु:
सन १९९४
कम्प्युटरका आविष्कारक:
हर्मन पार्किन्स
नेपालको पहिलो सूचना प्रविधि नीति:
सूचना प्रविधि नीति, २०५७
हाल सञ्चालनमा रहेको IT नीति:
सूचना प्रविधि नीति, २०७२
नेपालको पहिलो ग्रामीण सूचना केन्द्र:
पर्वत
नेपालमा सूचना प्रविधि पार्क (IT Park) निर्माण:
वि.सं. २०६३ (काभ्रे)
नेपाल दूरसञ्चारले e-SIM वितरण सुरु:
२०७९ भदौ ३१
MDMS प्रणाली लागू:
वि.सं. २०८० जेठ १
Black Box को रङ:
पहेंलो
सूचना प्रविधि विकास परिषदको अध्यक्ष:
प्रधानमन्त्री
❖ के को सुरुवात कहिले र कसले गरेका थिए ?
| नाम | सुरु | सुरुवात कर्ता | थप विशेषता |
|---|---|---|---|
| सन १९७६ (अमेरिका) | Ray Tomlinson | ||
| ZOOM | सन २०११ | एरिक युआन | चिन–अमेरिकाको व्यापारी |
| सन २००४ फेब्रुअरी ४ | मार्क जुकरबर्ग | ||
| YouTube | सन २००५ फेब्रुअरी १४ | Jawed Karim, Chad Hurley, Steve Chen | |
| Mobile Phone | सन १९७३ | मार्टिन कुपर | |
| TIKTOK | सन २०१२ | Zhang Yiming | |
| सन १९९८ | Larry Page | ||
| Gmail | सन २००४ April 1 | Paul Buchheit | |
| सन २००९ | Jan Koum |
संक्षिप्त रूप (Abbreviation)
| ATM | Automated Teller Machine |
| CPU | Central Processing Unit |
| CCTV | Close Circuit Television |
| CDMA | Code Division Multiple Access |
| DTH | Direct To Home |
| Electronic Mail | |
| FORTRAN | Formula Translator |
| GPRS | General Packet Radio Service |
| HTTP | Hypertext Transfer Protocol |
| HTML | Hypertext Markup Language |
| IP | Internet Protocol |
| IT | Information Technology |
| ICT | Information and Communication Technology |
| MDMS | Mobile Device Management System |
| OMR | Optical Mark Reader |
| PAN | Personal Area Network |
| PCR | Polymerase Chain Reaction |
| RAM | Random Access Memory |
| SIM | Subscriber Identity Module |
| SMS | Short Message System |
| URL | Uniform Resource Locator |
| VPN | Virtual Private Network |
| VOIP | Voice Over Internet Protocol |
| WWW | World Wide Web |
| WAN | Wide Area Network |
| WLAN | Wireless Local Area Network |
| Wi-Fi | Wireless Fidelity |
| 5G | Fifth Generation |
❖ DNA र RNA तुलना (Comparison)
| DNA | RNA |
|---|---|
|
• Deoxyribonucleic Acid
• वंशाणुगत गुण सर्ने काम गर्छ
• क्रोमोजोममा पाइन्छ
• नाइट्रोजन बेस, फस्फेट र सुगर मिलेर बनेको हुन्छ
• DNA मा २ ओटा तन्तु हुन्छ
• DNA मा ४ ओटा नाइट्रोजन बेस हुन्छ
Adenine, Cytosine, Guanine, Thymine
• Adenine ले Thymine सँग र Guanine ले Cytosine सँग जोडा मिलाउँछ
|
• Ribonucleic Acid
• प्रोटिन संश्लेषणमा भाग लिन्छ
• साइटोप्लाज्म, न्यूक्लियोलस र क्रोमोजोममा पाइन्छ
• यसमा राइबोज सुगर पाइन्छ
• RNA मा १ ओटा तन्तु हुन्छ
• RNA मा ४ ओटा नाइट्रोजन बेस हुन्छ
Adenine, Cytosine, Guanine, Uracil
|
Heredity Vehicle भन्नाले के बुझिन्छ ? ➜ DNA
DNA को संरचना पत्ता लगाउने वैज्ञानिक ➜ जेम्स वाट्सन र फ्रान्सिस क्रिक
DNA को संरचना पत्ता लगाउने वैज्ञानिक ➜ जेम्स वाट्सन र फ्रान्सिस क्रिक
❖ Test Tube Baby
- शुक्राणु र डिम्बलाई उपयुक्त वातावरणमा निषेचन गरी ४८ घण्टापछि पाठेघरमा प्रत्यारोपण गराउने प्रविधिलाई ➜ Test Tube Baby भनिन्छ ।
- Test Tube Baby बनाउन प्रयोग गरिने विधि ➜ Recombination of DNA
- Recombination of DNA प्रविधि विकास गर्ने ➜ डा. पेट्रेक
- विश्वको पहिलो टेस्टट्यूब बेबी ➜ लुईस ब्राउन (१९७८ जुलाई २५, बेलायत)
- लुईस ब्राउन जन्म गराउने ➜ सर रोबर्ट एडवर्ड र डा. प्याट्रिक स्टेप्टो
- नेपालको पहिलो टेस्टट्यूब बेबी ➜ ओममणी तामाङ (२०६१ फागुन २० ओम अस्पतालमा)
- ओममणी तामाङ जन्म गराउने ➜ डा. भोला नाथ रिजालको टोली
- Photo Voltaic Cell भन्नाले केलाई बुझाउँछ? ➜ सौर्य ऊर्जा
- सबैभन्दा गाह्रो धातु कुन हो? ➜ ओस्मियम
- सबैभन्दा हल्का धातु कुन हो? ➜ लिथियम
- सबैभन्दा क्रियाशील धातु कुन हो? ➜ फ्रान्सियम
- सबैभन्दा कम तापक्रममा उबल्ने तत्व कुन हो? ➜ हिलियम
- सबैभन्दा हल्का ग्यास ➜ हाइड्रोजन
- विवेक सिस्टर भन्नाले केलाई बुझाउँछ? ➜ पारा
- नेपालमा पहिलो पटक विज्ञान दिवस कहिले मनाइयो? ➜ वि.सं. २०३० असोज १
- विश्वकै नेपालका सडक कालोपत्र गर्ने मिश्रणको प्रविधि के हो? ➜ ओटालास प्रविधि
- तलकामध्ये सबैभन्दा ठूलो अंक कुन हो? ➜ Googol (1 Googol = 1.0 × 10¹⁰⁰)
- विश्वको सबैभन्दा ठूलो विज्ञान प्रविधि संग्राहलय कहाँ निर्माण गरिएको छ? ➜ चीन
- PCR मेसिनको आविष्कार कसले गरेका हुन्? ➜ Kary Mullis
- चालकले मादक पदार्थ सेवन गरे/नगरेको पत्ता लगाउन प्रयोग गरिने ब्रेथलाइजर मेसिन कसले आविष्कार गरेका हुन्? ➜ Robert Flank
- यन्त्र युगका पिता भनेर कसलाई चिनिन्छ? ➜ लियोनार्दो दा भिन्ची
- नेपालमा Zero Energy House कहाँ निर्माण गरिएको छ? ➜ पुल्चोक
- विश्वको पहिलो सञ्चार उपग्रह कुन हो? ➜ Early bird
- टर्पिडो भनेको के हो? ➜ समुद्री लडाइमा प्रयोग गरिने हतियार
- वायुमण्डलीय चाप नाप्न प्रयोग गरिने उपकरणलाई के भनिन्छ? ➜ ब्यारोमिटर
- दूधबाट दही बनाउने ब्याक्टेरियालाई के भनिन्छ? ➜ ल्याक्टोब्यासिलस
- टेलिस्कोपका आविष्कारक को हुन्? ➜ लुडर बेल
- एन्टिबायोटिक्सको विकल्पको रूपमा वैज्ञानिकहरूले विकास गरेको नयाँ औषधिको नाम के हो? ➜ स्टापफेज
- चन्द्रमाको अहिलेसम्मको सबैभन्दा विस्तृत वैज्ञानिक नक्सा कुन देशले सार्वजनिक गरेको छ? ➜ China
- Project Kuiper कुन बहुराष्ट्रिय प्रविधि कम्पनीको प्रस्तावित परियोजना हो? ➜ Amazon
- Black Hole तस्बिर सर्वप्रथम सार्वजनिक ➜ April 10, 2019 मा सार्वजनिक गरिएको ।
- नेपाल विज्ञान तथा प्रविधि प्रज्ञा-प्रतिष्ठान (नास्ट) को स्थापना ➜ २०३९ मंसिर २०
❖ कुन भिटामिनको कमिले कुन रोग लाग्छ
| भिटामिनको नाम | लाग्ने रोग (सूत्र: खेबेरी बार) | रासायनिक नाम (सूत्र: रेया एकेटोक) |
|---|---|---|
| A | रातन्धो (Night Blindness) | रेटिनल (Retinal) |
| B | बेरीबेरी (Beriberi) | थायमिन (Thaymin) |
| C | स्कर्भी (Scurvy) | एस्कोर्बिक एसिड (Ascarbic Acid) |
| D | रिकेट्स (Rickets) | कैल्सिफेरोल (Kailsiferol) |
| E | बाँझोपन (Less Fertility) | टोकोफेरोल (Tokoferal) |
| K | रगत जम्न नसक्ने (Non-Clotting of Blood) | फिलिक्वोनान (Filikwonon) |
| गलाँड (Goiter) | आयोडिन (Iodine) | |
| हेमोग्लोबिन (Hemoglobin) | रक्त अल्पता (Anaemia) | |
| सुखेनास | कार्बोहाइड्रेट र प्रोटिन | |
| फुकेनास | प्रोटिन |
| भिटामिनको नाम | लाग्ने रोग | रासायनिक नाम (सूत्र: धारे निपे पाबासा) |
|---|---|---|
| B1 | बेरीबेरी | थायमिन (Thaymin) |
| B2 | डर्मेटाइटिस | राइबोफ्लोविन (Riboflavin) |
| B3 | पेलाग्रा (Pellagra) | नियासिन (Niacin) |
| B5 | Paresthesia | पेन्टोथेनिक अम्ल (Pantothenic acid) |
| B6 | एनिमिया | पाइरिडोक्सिन (Pyridoxin) |
| B7 | Dermititis | बायोटिन (Biotin) |
| B9 | फोलिक एसिड (Folic Acid) | |
| B12 | एनिमिया | सायनोकोबालामिन (Syanocobalamin) |
| B17 | Cancer |
❖ विभिन्न रोगको उपचार विधि
| उपचार विधि | रोग | पुरा रूप |
|---|---|---|
| DOTS | क्षयरोग | |
| Platelets Test | डेंगु रोग | |
| Widel Test | Typhoid | |
| CBC | Anemia | Complete Blood Count |
| HLA | मृगौला प्रत्यारोपण गर्नुअघि गरिने परीक्षण | Human Leukocyte antigen test |
| ART | HIV Anti Retro Viral | |
| MRI | X-ray & Body | |
| ECG | मुटु | |
| PET | Cancer | |
| ORT | Diarrhea | |
| MMR | दादुरा हाँडे रुबेला | Measles, Mumps, Rubella |
| TAT | मनोविज्ञान परीक्षण | |
| Mammography | स्तनको X-ray |
❖ कुन जिवाणुको कारणले कुन रोग लाग्छ
| रोग | जिवाणु | HIV | Retro Virus |
|---|---|---|---|
| हैजा (Cholera) | Vibrio Cholera | Swin Flu | H₁N₁ |
| सिफिलिस (Syphilis) | Treponema Pallidum | Bird Flu | H₅N₁ |
| सुजाक (Gonorrhoea) | Gonococcus | रेबिज रोग | Lyssa Virus |
| विकर रोग | Variola Virus | दादुरा | Paramixo Virus |
| रुघाखोकी | Rhino Virus | ||
| डेंगु रोग | एडिज एजिप्टाई जातको पोथी लामखुट्टेको टोकाइबाट | ||
| औलो रोग | एनोफिलस जातको पोथी लामखुट्टेको टोकाइबाट | ||
| हात्ती पाइले | क्यूलेक्स लामखुट्टेको टोकाइबाट | ||
| कालाजार | Sandfly नामक भुसुनाको टोकाइबाट | ||
❖ सर्भा रोगलाई निम्न ६ प्रकारमा विभाजन गर्न सकिन्छ :
|
१. जीवाणुबाट समूह (Bacterial Disease) सूत्र: हे भने लगभग कुष्ठरोग र क्षयरोग लाग्छ ।
|
२. विषाणु समूह (Viral Disease) सूत्र: हे कमल हाँडे र क्याको बिदामा रेबिज र ठेउलाको सुई लाग ।
|
|
३. प्रोटोजोवा समूह (Protozoal diseases) सूत्र: औँ कालो
|
४. चर्म रोगहरू (Skin Disease)
|
५. यौन रोग (Veneral Disease)
|
६. कृमि (Wormy diseases)
|
❖ कुन खोप कहिले र कुन रोगको लागि दिने
| खोपहरु | कहिले दिने | कुन रोगको लागि | कति पटक |
|---|---|---|---|
| १. (T.D.) | गर्भवती भएपछि | धनुष्टंकार | २ पटक ४ हप्ताको फरकमा |
| २. BCG | जन्मसाथ वा जन्मेको १ वर्षभित्र | क्षयरोग | १ पटक |
| ३. पोलियो | जन्मेको ६ हप्ता, १० हप्ता र १४ हप्ता | अपाङ्ग लुलो लाङ्गो हुनबाट बचाउन | ३ पटक ४/४ हप्ताको फरकमा |
| ४. डि.पि.टि. | जन्मेको ६ हप्ता, १० हप्ता र १४ हप्ता | भ्यागुते रोग, लहरेखोकी धनुष्टंकार, हेपाटाइटिस बी, हेमोफिलस इन्फ्लुएन्जा बी | ३ पटक ४/४ हप्ताको फरकमा |
| ५. दादुरा–रुबेला | जन्मेको ९ महिना र १५ महिना | दादुरा | २ पटक |
| ६. जापानिज इन्सेफलाइटिस | १२ देखि २३ महिना | जापानिज इन्सेफलाइटिस | १ पटक |
| ७. टाइफाइड | १५ महिनामा | टाइफाइड | १ पटक |
❖ रगत (Blood)
- स्वस्थ वयस्क मानिसको शरीरमा कति रगत हुन्छ ⇒ ५.५ लिटर ( महिला: ५ लि. र पुरुष ५.५ लि.)
- रगतमा ९०% पानी र १०% प्रोटिन बोसो लवण र कार्बोहाइड्रेट
- रगतमा प्लाज्मा ⇒ ५५%
- मुटु धड्किने ⇒ ६० देखि १०० पटक
- रक्तचाप (Blood pressure) नाप्ने यन्त्र ⇒ स्फिग्मोम्यानोमिटर (Sphygmomanometer)
- एउटा स्वस्थ वयस्क मानिसको रक्तचाप कति हुन्छ ⇒ 120mmhg /80mmhg
- (120mmhg ⇒ सिस्टोलिक (Systolic) 80mmhg डायस्टोलिक Diastolic)
- (मुटु खुम्चिँदा सिस्टोलिक मुटु फुल्दा ⇒ डायस्टोलिक)
- स्वस्थ वयस्क मानिसको तापक्रम ⇒ 98.6° F (37° C)
- मानव शरीरमा कति ओटा हाड हुन्छन् ⇒ २०६
- जनस्वास्थ्य सम्बन्धि पहिलो कानुन बनाउने राष्ट्र ⇒ बेलायत, सन १८४८, Public Health Act
- विश्वको पहिलो नर्स ⇒ फ्लोरेन्स नाइटिङेल
❖ स्वास्थ्य सम्बन्धी दिवसहरु
- जनवरीको अन्तिम आइतबार ⇒ विश्व कुष्ठरोग दिवस
- फेब्रुअरी ४ ⇒ विश्व क्यान्सर दिवस
- मार्च १ ⇒ विश्व मुंगोला दिवस
- मार्च २४ ⇒ विश्व क्षयरोग दिवस
- अप्रिल ७ ⇒ विश्व स्वास्थ्य दिवस
- मे ८ ⇒ विश्व रेडक्रस दिवस
- जुन १४ ⇒ विश्व रक्तदान दिवस
- जुलाई २८ ⇒ विश्व हेपाटाइटिस दिवस
- सेप्टेम्बर २४ ⇒ विश्व मुटु दिवस
- सेप्टेम्बर २८ ⇒ विश्व रेबीज दिवस
- अक्टोबर १५ ⇒ विश्व हात धुने दिवस
- अक्टोबर २४ ⇒ विश्व पोलियो दिवस
- नोभेम्बर १४ ⇒ विश्व मधुमेह दिवस
- डिसेम्बर १ ⇒ विश्व एड्स दिवस
- डिसेम्बर ३ ⇒ विश्व अपाङ्गता दिवस
❖ सिमेन्ट
- सिमेन्ट क्याल्सियम सिलिकेट र क्याल्सियम एल्युमिनेटको मिश्रण हो ।
- सिमेन्टलाई चुनढुङ्गा (CaCO₃) र एक विशेष प्रकारको कले माटो (Al₂O₃.SiO₂) बाट तयार गरिन्छ ।
- सिमेन्ट बनाउँदा 1600°C मा तताइन्छ ।
- सिमेन्टको जम्ने समय बढाउने (2-3%) जिप्सम प्रयोग गरिन्छ ।
❖ प्लास्टिक
❖ थर्मोप्लास्टिक
- तताएर आकारमा परिवर्तन गर्न सकिने प्लास्टिकलाई थर्मोप्लास्टिक भनिन्छ ।
- उदाहरण: PVC (पोलिभिनाइल क्लोराइड), पोलिथिन, नाइलन, झोला र डोरी आदि
❖ थर्मोसेटिङ प्लास्टिक
- तताएर आकारमा परिवर्तन गर्न नसकिने प्लास्टिकलाई थर्मोसेटिङ भनिन्छ ।
- उदाहरण: बेकलाइट, प्लग, स्विच र कुक्करको बिड आ
❖ साबुन र डिटर्जेन्ट
❖ साबुन
- फ्याट्टी अम्लको सोडियम या पोटासियम लवणलाई साबुन भनिन्छ ।
- साधारणतया साबुन वनस्पतिको तेल वा बोसोलाई सोडियम हाइड्रोक्साइड संग तताएर बनाइन्छ ।
- Sodium Strearate (NaCOOC₁₇H₃₅) एउटा साबुन हो ।
- ओलिम, नरिवल र कपासको बियौँको तेल तथा बोसोलाई सोडियम हाइड्रोक्साइडसँग तताउँदा निम्नलिखित प्रतिक्रिया गरी साबुन बन्छ ।
C₃H₅(OOCR)₃ + 3NaOH → 3NaOOCR + C₃H₅(OH)₃
बोसो/तेल कास्टिक सोडा साबुन ग्लिसेरोल
बोसो/तेल कास्टिक सोडा साबुन ग्लिसेरोल
❖ डिटर्जेन्ट
- हाइड्रोकार्बनबाट प्राप्त साबुनभन्दा बढी घुलनशील संश्लेषित पेट्रोलियम रसायनलाई डिटर्जेन्ट भनिन्छ ।
- उदाहरण: सोडियम लरिल सल्फेट, अल्काइल बेन्जन सल्फोनेट र सोडियम पाइरोफोस्फेट
❖ किटनाशक औषधि
- हानिकारक किराहरुलाई मार्न प्रयोग गरिने रसायनलाई किटनाशक औषधि भनिन्छ ।
- प्रकार: कार्बनिक र अकार्बनिक
tirthuprety नीति नियमको पालना गरी कमेन्ट गर्नुहोस् , प्रत्येक कमेन्ट समीक्षा गरिनेछ।
comment url