शिक्षा मनोविज्ञान

मनोविज्ञानको अवधारणा:

• मनोविज्ञानका पिता भनेर चिनिने जर्मन मनोविज्ञानी: विल्हेम वुण्ट
• मनोविज्ञान (Psychology): ग्रिक भाषाको Psyche र Logos मिलेर बनेको।
• Psyche को अर्थ आत्मा (Soul) र Logos को अर्थ विज्ञान (Science) अर्थात आत्माको विज्ञान (Soul of science)

• सर्वप्रथम मनोविज्ञानले आफ्नो आत्मालाई व्याख्या गर्‍यो, पछि मस्तिष्कलाई व्याख्या गर्‍यो, त्यसपछि आफ्नो चेतनालाई व्याख्या गर्‍यो र अब व्यवहारको स्वरूपलाई अपनाइयो। – उडवर्थ
• व्यवहार भनेको प्राणीका सम्पूर्ण गतिविधि र क्रियाकलापहरू हुन्, जुन सहजै अवलोकन र मापन गर्न सकिन्छ।
• प्राणीका व्यवहारहरू आन्तरिक र बाह्य (Internal and External), चेतन, अचेतन र अवचेतन (Conscious, Sub-conscious and Unconscious), संज्ञानात्मक, मनोक्रियात्मक र भावनात्मक (Cognitive, Psychomotor and Affective) हुन्छन्। जसको अध्ययन, अवलोकन, व्याख्या र विश्लेषण गर्न सकिन्छ।
• सर्वप्रथम सन १९१३ मा विलियम वाटसनले मनोविज्ञानलाई व्यवहारको अध्ययन गर्ने विज्ञान भन्ने धारणा प्रस्तुत गरे।
• व्यवहारवादी सिद्धान्तका जनक जे.बी. वाटसनले मनोविज्ञानलाई सकारात्मक मनोविज्ञानको रूपमा परिभाषित गरेका हुन्।
• यसैले “व्यवहारको विज्ञान” नै मनोविज्ञान हो।
• यसर्थ मनोविज्ञानलाई मानवसँग सम्बन्धित सम्पूर्ण मानवीय व्यवहारको वैज्ञानिक अध्ययन गर्ने विज्ञान (Psychology is the scientific study of human behaviour) हो।

मनोविज्ञानका केही परिभाषा:

• मनोविज्ञानको एउटा शाखा जसको प्रारम्भ स्कूलबाट भएको हो।
• सन १९०० मा यो मनोविज्ञानको एउटा शाखी रूपमा देखा परेको र सन १९२० पछि छुट्टै विषयको रूपमा अध्ययन हुन थालेको।
• मनोवैज्ञानिक परीक्षणलाई शिक्षाको क्षेत्रमा प्रयोग गर्ने जोड दिने व्यक्ति: विलियम वुण्ट
• शिक्षा मनोविज्ञानको एक प्रयोगात्मक ढाँचा हो भने यसको सैद्धान्तिक आधार शिक्षा र मनोविज्ञान हुन्।

• सिकाइको पहिचान
• सिकाइ प्रक्रियाको पहिचान
• सिकाइलाई प्रभाव पार्ने तत्वहरूको पहिचान
• शिक्षण प्रक्रिया र विधिको पहिचान
• सिकाइ उपलब्धिको मूल्याङ्कन
• मार्गदर्शन र सल्लाह
• व्यक्तित्व र समायोजन

• सिकाइको विकासात्मक विशेषताहरूको व्याख्या गर्छ।
• सिकाइको व्यक्तिगत रुचि पत्ता लगाउन।
• आवश्यक शैक्षिक उद्देश्य, शिक्षण विधि तथा क्रियाकलापको निर्धारण गर्न।
• आवश्यक शैक्षिक मापन प्रक्रिया अंगाल्ने पृष्ठपोषण प्रदान गर्न।
• आवश्यक पाठ्यक्रम तथा पाठ्यसामग्री निर्माण गर्न।
• आवश्यक अनुसन्धानको विकास गर्न।
• विद्यालय तथा कक्षा प्रशासन सञ्चालन गर्न।
• नयाँ–नयाँ अनुसन्धानात्मक कार्यद्वारा नयाँ कुराको विकास र कार्यान्वयन गर्न।

• वृद्धिले संरचनात्मक र शारीरिक परिवर्तनलाई बुझाउँछ। – क्रो एण्ड क्रो
• बालकको शरीरको भित्री र बाहिरी अङ्गको बनावट, आकार, प्रकार, उचाइ, तौल आदिमा आउने परिवर्तन।
• वृद्धि गर्भाधानको दिनदेखि मृत्यु हुने निश्चित अवस्थासम्म मात्र सीमित रहन्छ।
• वृद्धि सबै एकनासको नभई हुने अवस्थामा बढी र कुनै अवस्थामा कम हुन्छ।
• सामान्यत: वृद्धि भनेको शरीरको आकार र बनावटमा आउने परिवर्तन हो।

• विकास प्रगतिशील र परिवर्तनशील हो जुन कुनै निश्चित लक्ष्यतर्फ निर्देशित रहन्छ। – जेम्स ड्रेभर
• विकासले परिपक्वता र सिकाइ अनुभवको परिणामस्वरूप आउने प्रगतिशील क्रमिक परिवर्तनलाई बुझाउँछ। – हल्क
• मानिस वा बालकको शारीरिक, मानसिक, सामाजिक, संवेगात्मक, नैतिक आदि सम्पूर्ण पक्षमा देखापर्ने गुणात्मक परिवर्तन।
• विकास जीवनभरी चलिरहने प्रक्रिया हो।
• आमाको गर्भमा रहँदा र जन्म पश्चात् पनि बालकमा देखिने सूक्ष्म व्यवहार वा क्रियाकलाप र परिवर्तनहरू मृत्यु हुँदासम्म निरन्तर रूपमा चलिरहन्छन्।

• विकास एउटा प्रक्रिया हो र यसको निश्चित क्रम पनि हुन्छ।
• पहिलेका विकासभन्दा पछिल्ला विकास ज्यादा जटिल हुन्छन्।
• बालकको विकासक्रम मानवको विकासक्रम अनुरूप हुन्छ।
• विकास सामान्यतया दिशानिर्दिष्ट हुन्छ।
• विकासमा व्यक्तिगत भिन्नता पाइन्छ।
• विकास परिपक्वता र सिकाइको प्रतिफल हो।
• शरीरका विभिन्न अङ्गहरूको विकासको गति फरक-फरक हुन्छ।

• विकास पूर्वनिर्धारित हुन्छ। अर्नोल्ड गेसलका अनुसार:
  क) शिरोपाद नियम (Cephalocaudal law): विकास शिरदेखि पाउतर्फ
  ख) निकट दूर नियम (Proximodistal law): विकास शरीरको केन्द्रबाट छेउतर्फ
• विकासमा परिवर्तन हुन्छ।
• विकासमा सह-सम्बन्ध हुन्छ।
• विकासमा वंशाणुगत र वातावरणीय अन्तर्क्रिया हुन्छ।
• विकासात्मक ढाँचाका चरणहरू हुन्छन्।
• हरेक विकास अवधिमा सामाजिक अपेक्षाहरू हुन्छन्।

• हल्द्वेल मानव विकासका चरणलाई १० चरणमा विभाजन गरेका।
• जिन पियाजेले मानव विकासलाई ४ चरणमा विभाजन गरेका:
  • Sensory-motor Stage: जन्मदेखि २ वर्षसम्म
  • Pre operational Stage: २ वर्षदेखि ७ वर्षसम्म
  • Concrete Operational Stage: ७ वर्षदेखि ११ वर्षसम्म
  • Formal Operational: १२ वर्षदेखि वयस्कावस्थासम्म
• सामान्यतया मानव विकासलाई निम्न तरिकाले विभाजन गर्न सकिन्छ।

• बालबालिकाको उमेरअनुसार परिवर्तनको जानकारी पाउन
• बालबालिकाको अपेक्षाको सही सम्बोधन गर्न
• बालबालिकाको सिकाइमा सहयोग पुर्याउन
• बालबालिकामा उपयुक्तमा प्रोत्साहन एवं उत्प्रेरणा जगाउन
• विकासको उपयुक्त मापदण्ड तयार गरी उनीहरूको क्रियाकलापको व्यवस्थापन गर्न
• उपयुक्त पथ प्रदर्शन एवं परामर्श सेवा उपलब्ध गराउन
• उपचारात्मक शिक्षण गर्न

मानव विकास अध्ययन विधि:

क) लाम्बिक विधि (Longitudinal method):

प्रतिपादक: अर्नोल्ड एफ. स्टेन र विलियम कोसान

• कुनै एउटा बालकको जन्मदेखि मृत्युसम्म देखापर्ने सम्पूर्ण परिवर्तनहरूको अध्ययन गरी निष्कर्ष निकाल्ने विधि।
• हाल यस विधिद्वारा परिमाणात्मक गरी बालबालिकाको प्रतिनिधिमूलक नमूना छनौट गरेर लामो समयसम्म उनीहरूमा देखापर्ने विभिन्न पक्षहरूको परिवर्तन सम्बन्धी अध्ययन गरी निष्कर्ष निकाल्ने विधि।
• बालबालिकाको क्रियात्मक, मनोवैज्ञानिक, संवेगात्मक, सामाजिक, शारीरिक, सांस्कृतिक, आर्थिक पक्षहरूको विकास के कसरी हुन्छ भन्ने कुराको वास्तविकता थाहा पाउन यो विधि उपयोगी।
• हाल यस विधिको प्रयोगको सन्दर्भमा २ प्रयोग हुने बताइन्छ: शील गुण उन्मुख (Trait oriented) र जीवन परिणाम उन्मुख (Life-outcome oriented)।

ख) क्षितिज-खण्डात्मक विधि (Cross-sectional method):

प्रतिपादक: स्टेनले

• विभिन्न उमेर समूहका बालबालिकालाई एकै-चोटि नमूना विभाजन गरी छोटो समयको अध्ययन अनुसन्धानबाट निष्कर्ष निकाल्ने विधि।
• अध्ययन गर्दा विभिन्न समूहका बालबालिकाको प्रतिनिधित्व हुने गरी नमूना लिई अध्ययन अनुसन्धान गरिने भएकाले यस विधिलाई प्रतिनिधिमूलक विधि पनि भनिन्छ।
• अध्ययनको स्थितिमा यस विधिले समस्याको उठान, समस्याको पहिचान, समस्याको विश्लेषण, सामान्यीकरण तथा निष्कर्ष जस्ता वैज्ञानिक अनुसन्धानका चरणहरू प्रयोग गर्दछ। त्यसैले यसलाई मानव अध्ययनको वैज्ञानिक विधि मानिन्छ।

ग) मिश्रित क्रमबद्ध योजना (Sequential Design):

• यो मानव विकास अध्ययनको नयाँ विधि नभई लाम्बिक र क्षितिज-खण्डात्मक विधिको संयोजन हो।
• यसमा दुवै विधिहरूका सबल पक्षहरू समावेश गरिएको हुन्छ जसले गर्दा यो विधि ज्यादा प्रभावकारी, उपयोगी र विश्वसनीय मानिन्छ।
• कतिपय अवस्थामा दुवै विधिहरूको प्रयोगमा कठिनाइ आउने र दुवै विधिहरू मिलाएर उपयोग गर्नुपर्ने भएकाले मनोवैज्ञानिकहरूले यस व्यवस्थालाई प्रयोगमा ल्याउन थालेका छन्।