दिगो विकास (Sustainable Development)

 ♻️ दिगो विकास (Sustainable Development)

दिगो विकास भन्नाले :

➤ अक्सफोर्ड अंग्रेजी शब्दकोश अनुसार दिगो विकास भन्नाले : निरन्तरता दिन वा कायम राख्न सकिने

➤ नेपाली वृहत शब्दकोश अनुसार दिगो विकास भन्नाले : लामो समय वा धेरै अवधिसम्म टिक्न सक्ने विकास

➤ विनाश विनाको विकास, वातावरणमैत्री विकास, लामो समयसम्म टिकाइ हुने विकास नै दिगो विकास हो ।

➤ दिगो विकासको जग सन १९७० मा फिनल्याण्डको हेलसिन्कीमा भएको वातावरणीय भविष्य सम्बन्धी सम्मेलन

➤ दिगो विकास अवधारणाको विकास : सन १९८० बाट सुरु भएको

➤ दिगो विकास शब्दको प्रयोग सन १९८३ मा संयुक्त राष्ट्रसंघद्वारा गठित वातावरण र विकाससम्बन्धी विश्व आयोग

(ब्रुन्डल्यान्ड कमिसन) का अध्यक्ष Dr. Gro Harlem Brundtland द्वारा सन १९८७ मा Our Common Future मा ल्याइएको हो ।

➤ दिगो विकासका लागि नेपालमा सर्वप्रथम लागु भएको रणनीति : राष्ट्रिय संरक्षण नीति (छैठौं योजनादेखि)

➤ नेपालमा दिगो विकास सम्बन्धी व्यवस्था : आठौं योजना देखि सुरुवात गरिएको

➤ दिगो विकास शब्दको सर्वप्रथम प्रयोग गर्ने व्यक्ति : बार्बरा वार्ड (सन १९७२ मा एक मात्र पृथ्वी नामक पुस्तकमा)

➤ दिगो विकास सम्बन्धी नेपालमा राष्ट्रिय संरक्षण रणनीति : सन १९८८ लागु भएको

➤ नेपालमा दिगो विकासको एजेण्डा तयार गरिएको : वि.सं २०५०

➤ दिगो विकासका आयाम तीन प्रकारका हुन्छन् : 3P

  • आर्थिक आयाम : आर्थिक रुपले धान्न सक्ने हुनुपर्छ (profit)

  • सामाजिक आयाम : सामाजिक रुपले स्वीकार्य हुनुपर्छ (people)

  • वातावरणीय आयाम : वातावरणीय रुपले अविनाशकारी हुनुपर्छ (planet)

वर्ष	घटना / विवरण
सन १९७०	अवधारणाको रूपमा सुरुवात
सन १९७१	फिनल्याण्डमा वातावरणीय भविष्य सम्बन्धी हेलसिन्की सम्मेलन
सन १९७२	➤ विश्वमा पहिलोपटक दिगो विकासको अवधारणाले प्रवेश पाएको ➤ स्विडेनको स्टकहोममा मानव पर्यावरण सम्बन्धी स्टकहोम सम्मेलन ➤ जुन ५ लाई वातावरण दिवस घोषणा ➤ जम्मा ११३ राष्ट्रहरूको सहभागिता
सन १९७२	➤ UNEP (United National Environment Program) को स्थापना ➤ प्रधान कार्यालय : केन्याको नैरोबी
सन १९८३	संयुक्त राष्ट्र संघको ३८ औं महासभाले नर्वेका प्रधानमन्त्री Dr. Gro Harlem को अध्यक्षतामा ब्रुन्डल्यान्ड कमिसन गठन गरियो
सन १९८७	सर्वप्रथम दिगो विकास सम्बन्धी प्रयास : ब्रुन्डल्यान्ड प्रतिवेदन Our Common Future नामक प्रतिवेदन पेश
सन १९९२ जुन ३–१४	➤ Our Common Future नामक प्रतिवेदनको अवधारणालाई संशोधन गरिएको ➤ पृथ्वी सम्मेलन : ब्राजिलको रियो डी जेनेरियोमा भएको वातावरण सम्बन्धी सम्मेलन ➤ नारा : एक मात्र पृथ्वीको संरक्षण र उपयोग गरौं ➤ सहभागी देश : १७८ वटा ➤ नेपालबाट सहभागी : गिरिजा प्रसाद कोइराला ➤ जैविक विविधता महासन्धिमा हस्ताक्षर गर्ने देश : १५५ वटा

शीर्षक	विवरण
Agenda-21	▪ वातावरण संरक्षणमा राख्नुपर्ने कामहरूको सूची ▪ जम्मा बुँदा : ४० वटा ▪ कति लामो छ : ९०० पृष्ठ लामो ▪ कति योजना समेटिएका : १२० कार्यक्रम ▪ हस्ताक्षर गर्ने देशहरू : १७५ वटा ▪ हस्ताक्षर गर्ने पहिलो राष्ट्र : चीन (सन १९९४) ▪ नेपालमा Agenda 21 अन्तर्गत capacity-3 कार्यक्रम प्रथम लागु भएका जिल्लाहरू : दाङ, सुर्खेत र कैलाली
जैविक विविधता	▪ यो सन्धि कहिले पारित भयो : सन १९९३ डिसेम्बर २९ ▪ कति देशले हस्ताक्षर गरे : १९६ देशले

• कति वटा अध्ययनहरू छन् : ३ वटा
• के के हुन् : आर्थिक, सामाजिक र वातावरणीय अध्ययन
• आर्थिक अध्ययन भित्र के के पर्दछन् : ग्रामीण विकास, शहरी विकास, उद्योग विकास
• सामाजिक अध्ययन भित्र के के पर्दछन् : स्वास्थ्य, रोजगार, जोखिमबाट सुरक्षा, सामाजिक सुरक्षा र शिक्षा
• वातावरणीय अध्ययन भित्र के के पर्दछन् : जमिन, पानी, ऊर्जा र शक्ति, वातावरणीय सचेतना, विज्ञान र प्रविधि

• संयुक्त राष्ट्रसंघको नेतृत्वमा विश्वका साझा समस्यालाई सामूहिक र एक्यवद्धताका साथ समाधान गर्ने प्रयासको रूपमा सन २०१५ सेप्टेम्बर २५ मा राष्ट्रसंघीय महासभाबाट पारित विश्व विकासको १५ वर्षे (सन २०१६ देखि २०३० सम्म) मार्गचित्र नै दिगो विकास लक्ष्य हो ।
• यसको मूल नारा : Transforming our world by 2030 हो ।
• दिगो विकास लक्ष्यमा १७ लक्ष्य र १६९ वटा सूचकहरू रहेका छन् ।

1. सबै प्रकारका गरिबीको अन्त्य,
2. भोकमरी अन्त्य,
3. स्वास्थ्य जीवनको सुनिश्चितता,
4. समावेशी, समन्यायिक र स्थानीय शिक्षाको अवसरको सुनिश्चितता,
5. लैङ्गिक समानता,
6. सबैका लागि खानेपानी तथा सरसफाइको उपलब्धता,
7. सबैका लागि आधुनिक तथा भरपर्दो विद्युत पहुँच,
8. दिगो आर्थिक वृद्धि,
9. सबैका लागि रोजगारी,
10. असमानता न्यूनीकरण,
11. स्वास्थ्य सुरक्षित मानव बसोबास,
12. दिगो उपभोग र उत्पादनको सुनिश्चितता,
13. जलवायु परिवर्तनको असर न्यूनीकरणको कार्य,
14. समुद्र र समुद्री किनाराको संरक्षण र दिगो उपयोग,
15. जैविक विविधता, पारिस्थितिक प्रणाली, वन तथा संरक्षित क्षेत्रको संरक्षण,
16. शान्ति, न्याय र सशक्त संस्था,
17. कार्यान्वयनका लागि साझेदारी सुदृढीकरण ।

• नेपालले २०२३ भित्र बाघको संख्या दोब्बर बनाएको नेपाल इतिहासमा बाघको संख्या दोब्बर बनाउने पहिलो देश बनेको छ ।
• विश्वका १३ देशमा बाघ पाइन्छन् ।
• सबैभन्दा बढी बाघ पाइने देश भारत हो ।

• नदी, ताल, कुण्ड वा वनजंगल तथा आबादी क्षेत्रमा पानीले भिजेको वा पानीको गहिराई ६ मिटर भएको स्थान
• नेपालको कुल वनस्पति मध्ये १७ प्रतिशत सिमसार मा पर्दछन्
• विश्व सिमसार साइटमा करिब २०२१ सिमसार क्षेत्र रहेका छन् भने नेपालमा १० क्षेत्र सूचीकृत रहेका छन्
• नेपालमा रहेका साना ठूला तालहरूमा करिब २४४ वटा सिमसार क्षेत्र रहेका छन्
• सिमसार दिवस : फेब्रुअरी २
• सिमसार दिवस २०२४ को नारा : सिमसार मानव हितको आधार

• कहिले भयो ? : सन १९७१
• कहाँ भयो ? : इरानको रामसारमा
• प्रधान कार्यालय : स्विट्जरल्याण्डको ग्ल्याण्डमा
• उद्देश्य : सिमसार संरक्षण गर्ने
• महासन्धि लागू : सन १९७५ देखि
• नेपालले रामसार महासन्धिमा हस्ताक्षर : सन १९८७ डिसेम्बर १७

• पहिलो : कोशीटप्पु (सन १९८७ डिसेम्बर १७)

• २००३ मा सिमसार क्षेत्रमा सूचीकृत भएका
• सुच : जगदिशपुर विश्व धरोहरको मूल्य मात्र २००३
• ज : जगदिशपुर ताल, विस : बिसहजारी ताल, घो : घोडाघोडी ताल
• २००७ मा सिमसार क्षेत्रमा सूचीकृत भएका
• सुच : गोसाइँकुण्ड रारा को मूल्य रु. २००७
• स : सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज भित्रको (गोसाइँकुण्ड)
• से : शे-फोक्सुण्डो क्षेत्र
• रा : रारा ताल
• गो : गोसाइँकुण्ड
• माइपोखरी : सन २००६
• कास्कीका ९ ताल (फेवा, बेगनास, रुपा, कमल पोखरी, घाटे ताल, गुर्दे ताल, न्यूरनी ताल, दिपाङ ताल र मैदी ताल)
• – सन २०१५ फेब्रुअरी २ मा

• विश्व वातावरण दिवस : जुन ५
• वातावरण दिवस २०२४ को नारा : Our land Our Future
• मनाउन सुरु : सन १९७३ देखि

• के हो : वातावरण संरक्षण गर्न चलाइएको वृक्षारोपण अभियान
• कसले सुरु गरे : केन्याको वाङारी मथाई ले केन्याली महिलाहरूको सक्रियतामा
• नोबेल पुरस्कार कहिले प्राप्त गरिन् : सन २००४ मा

• WWF – World Wide Fund for Nature (विश्व वन्यजन्तु कोष)
• स्थापना : सन १९६१ अप्रिल २९
• प्रधान कार्यालय : ग्ल्याण्ड, स्विट्जरल्याण्ड
• के हो : विश्व वन्यजन्तु कोष : विश्वव्यापी रूपमा जीवजन्तु संरक्षण स्वरूप चलाइएको कदम
• लोगो : पाण्डा
• आदर्श वाक्य : For a long Planet

• कुनै पनि वातावरणमा जीवित र निर्जीव तत्वहरूबीच रहेको अन्तरसम्बन्ध तथा त्यसबाट उत्पन्न परिणाम नै पारिस्थितिक पद्धति हो ।

• पारिस्थितिक पद्धति तथा यसका अन्तरसम्बन्ध अध्ययन गर्ने शास्त्र हो ।

• सूर्य ऊर्जाको उपस्थितिमा आफ्नो खाना आफै तयार पार्ने (बोट बिरुवा, घाँसपात)

• भोजनका निम्ति अरूमा निर्भर रहने (मानिस, जनावर, किरा आदि) । यस अन्तर्गत प्रथम उपभोक्ता र द्वितीय उपभोक्ता पर्दछन् ।

• कुनै पनि जीवलाई कुहाएर पुनः जमिनमा फर्काउने तत्व (ब्याक्टेरिया, फङ्गाइ जस्ता सूक्ष्म जीवाणु)

• उत्पादकदेखि सबै उपभोक्ताको सम्बन्ध रहने पिरामिड
• जिवहरूको खाद्य वस्तुको आधारमा तयार गरिने हुनाले खाद्य पिरामिड (Food pyramid) पनि भनिने

• जीवित तत्वहरूको संख्याको आधारमा पिरामिड कोरिन्छ ।
• स्थलीय जीवपिण्ड पिरामिड : सुल्टो आकार
• जलिय जीवपिण्ड पिरामिड : उल्टो आकार

• यस अन्तर्गत वस्तु तथा तत्वको आदानप्रदान हुने कार्य चलिरहन्छ । (जल चक्र, अक्सिजन चक्र, कार्बन चक्र, नाइट्रोजन चक्र आदि)

• सूर्यबाट आएको तापले गर्दा नदी, नाला, पोखरी, ताल, समुद्र आदिको पानी वाष्पीकरण हुन्छ । यसको असरले हिउँको समयमा पानीको मात्रा सामान्यतया घटेको हुन्छ ।
• यसैगरी बोटबिरुवा हल्का पनि पातका रन्ध्रहरूका माध्यमद्वारा वाष्पको रूपमा पानी बाहिर निकालिरहेका हुन्छन् । जीवजन्तुले पसिना, मूत्र आदिबाट आफूले लिएको पानी वातावरणमा फिर्ता गर्छन् ।
• यसरी वाष्पीकरण भएर आकाशमा गएको वाष्प बादल बनेर पुनः पृथ्वीमा पानीको रूपमा फर्कन्छ ।

• जलवायु परिवर्तनको असर कम गर्न विश्वमा थुप्रै प्रयासहरू भएका छन् । सन १९९२ को पृथ्वी सम्मेलन, सन १९९७ को क्योटो प्रोटोकल आदि ।

• नेपालमा सवारी प्रदूषण जाँच सुरु : वि.सं. २०७१ वैशाख १
• नेपाल सरकारले प्रदूषण कर लगाउन सुरु : आर्थिक वर्ष २०५८/२०५९

• वातावरणमा जैविक तत्वहरूको मिश्रण नै वातावरण प्रदूषण हो ।
• वायु प्रदूषण के मा मापन गरिन्छ : पीएम १० र पीएम २.५
• युरोप र सवारी साधनको मापदण्ड संग सम्बन्धित रहेका छन् ।
• नेपालमा ४० माइक्रोनभन्दा कमको प्लास्टिक उत्पादनमा रोक लगाइएको छ ।

• वायु प्रदूषण
• जल प्रदूषण
• ध्वनि प्रदूषण
• भू प्रदूषण
• खाद्य प्रदूषण
• औद्योगिक प्रदूषण
• विकिरणीय प्रदूषण

• जनगणना २०७८ कति औं जनगणना हो ? : १२ औं
• अन्तिम नतिजा सार्वजनिक मिति : वि.सं. २०७९ चैत्र १०
• सार्वजनिक गर्ने : राष्ट्रिय तथ्यांक कार्यालय
• सार्वजनिक गर्ने व्यक्ति : तत्कालीन प्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’
• मूल गणना सुरु : वि.सं. २०७८ कार्तिक २५ देखि (राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारीको विवरण संकलन गरेर)
• अन्त्य : वि.सं. २०७८ मंसिर ९
• जम्मा चलेको अवधि : १५ दिन
• नारा : मेरो गणना, मेरो सहभागिता
• लोगो : वि.सं. २०७६ कार्तिक ३ गते सार्वजनिक भएको

• कुल जनसंख्या : २,९१,६८,४०५

• पुरुष : १,४२,४३,४५९ (४८.५७ प्रतिशत)
• महिला : १,४८,११,०३७ (५०.९३ प्रतिशत)
• अन्य : २३८ (०.०१ प्रतिशत)
• लैङ्गिक अनुपात : ९५.४५ प्रतिशत
• जनसंख्या वृद्धिदर : ०.९२ प्रतिशत

• सबैभन्दा धेरै जनसंख्या भएको प्रदेश : बागमती (२०.५७ प्रतिशत)
• सबैभन्दा कम जनसंख्या भएको प्रदेश : कर्णाली (५.७६ प्रतिशत)

• जनसंख्या वृद्धिदर : ०.९२
• जनसंख्या वृद्धिदर ऋणात्मक रहेका जिल्ला : ३५ वटा

• जनसंख्या वृद्धिदर : ०.९२
• जनसंख्या वृद्धिदर ऋणात्मक रहेका जिल्ला : ३५ वटा

• तराई : ५३.६१ प्रतिशत (एक करोड ५६ लाख ३४ हजार ६ जना)
• पहाड : ४०.३१ प्रतिशत (एक करोड १७ लाख ५७ हजार ६२४ जना)
• हिमाली : ६.०८ प्रतिशत (१७ लाख ७२ हजार ४७६ जना)

जनघनत्व : १८२ जना प्रति वर्ग किलोमिटर